Maandelijks archief: mei 2013

Hans Konrad Biesalski klaagt verborgen honger aan

Honger is meer dan stervende kindjes op TV

integrale versie interview Duitse voedingsdeskundige HK Biesalski, Knack 22 mei 2013

Biesalski

 

 

 

 

 

De Duitse voedingsdeskundige Hans Konrad Biesalski wilde een boek over vitaminen schrijven, maar raakte ietwat uit koers. ‘Hidden Hunger’ is een doorwrocht wetenschappelijk werk geworden, maar doorheen de data gloort verontwaardiging. Een op de drie aardbewoners heeft geen toegang tot adequate voeding. Verborgen honger heet dat, een massamoordenaar die niemand wil zien.

 

Hans Konrad Biesalski (64) verwelkomt ons in zijn ruime kantoor met een anekdote. Een half jaar geleden werd hij door The Economist naar Amsterdam uitgenodigd, als expert in een rondetafelgesprek over voedselveiligheid. De invitatie kwam niet echt als een verrrassing. Prof. Dr. Med. Biesalski, diensthoofd van het Institute for Biological Chemistry and Nutrition van de befaamde landbouwuniversiteit Hohemheim bij Stuttgart, wetenschappelijk adviseur tevens bij de FAO en de WHO, geldt in zijn vakgebied als een wereldautoriteit.”Er waren nog enkele wetenschappers en voor de rest vertegenwoordigers van agro-bedrijven”, zegt hij grinnikend. “BASF, Cargill, alle bekende namen waren present. Op een van de bordjes stond echter HRH, een naam die me helemaal niks zei. Voor welk bedrijf werkt u, vroeg ik aan de dame achter het bordje. Voor het Nederlanse koningshuis, antwoorrdde ze, HRH staat voor Her Royal Highness. Bleek niemand minder dan Maxima in persoon te zijn, ze heeft die dag trouwens een knappe lezing gegeven. Mijn dochters konden het niet geloven. Had ik een hele middag naast een koningin in spe gezeten, en geen handtekening gevraagd”.

Frivole anekdotes zoals deze ontbreken volkomen in Der Verborgene Hunger, zijn ophefmakende boek dat zopas in het Engels werd vertaald. Data, grafieken en jargon zijn er des te meer, Biesalski blijft tenslotte wetenschapper, ook als hij een boodschap aan de wereld kwijt wil. Laat dit de leken vooral niet afschrikken, het zijn trouwens de cijfers en de statistieken die dit dit boek maken tot wat het is, een stomp in onze doorgaans goedgevulde maag. Wisten we bijvoorbeeld dat honger dagelijks aan 22.000 kinderen het leven kost? Dat is één vliegtuigcrash om de twintig minuten, zal Biesalski ons tijdens het interview voorrekenen. Stijgen de voedselprijzen met een of twee procent? De slachtoffers vallen als vliegen, de prijsschok van 2011 heeft minstens een half miljoen extra kinderlevens gekost. Van de 130 miljoen kinderen die jaarlijks worden geboren, zullen er vier miljoen nog voor hun eerste levensmaand voorgoed de ogen sluiten. Hoeft het gezegd dat 99 procent van deze slachtoffers in arme landen vallen, hoofdzakelijk in Subsaharaans Afrika en Azië? En dan nog dit cijfer: 2,5 miljard mensen lijden aan ‘verborgen honger’, wat wil zeggen dat ruim één op de drie aardbewoners geen adequate voeding krijgt, met alle desastreuze gevolgen vandien.

- ‘Hidden hunger’ is een planetair fenomeen. Hoe kan het dan verborgen blijven?

Hans Konrad Biesalski: “Omdat we het niet willen zien. Misschien moet u maar meteen een misverstand rechtzetten. Het fenomeen honger valt niet te herleiden tot de crisissituaties die we van de televisie kennen. Dat idee is helaas onuitroeibaar. We zien maandag stervende kinderen met gezwollen buikjes en vliegen in hun ogen. Twee dagen later zien we hoe de hulpkonvooien arriveren en de zakken maïs, rijst of bloem worden uitgedeeld. Oef, denken we , de nood is gelenigd, de buiken zijn gevuld, de crisis is voorbij. Zo bekeken lijkt een hongersnood een zaak van enkele dagen. De vraag die we ons niet stellen is deze: hoe kan het dat mensen met bosjes tegelijk sterven zodra hun basisvoedsel door een prijsschok onbetaalbaar wordt? Omdat zo’n acute hongersnood slechts het topje van de ijsberg is. De slachtoffers zijn al jarenlang ondervoed of _ een term die de lading beter dekt _ slecht gevoed. Daardoor zijn ze zodanig verzwakt dat de geringste prijsschok er genadeloos inhakt. Het probleem is ook niet opgelost zodra de voedselhulp is uitgedeeld en de camaraploegen zijn verdwenen. De overlevers blijven evengoed lijden aan verborgen honger, alleen duurt het tot de volgende crisis vooraleer ze weer in beeld komen. Om het met een cijfer te zeggen: voor elk kind dat zichtbaar honger lijdt, zijn er tien anderen die aan verborgen honger lijden. We willen ze niet zien, maar het is ook een feit dat ze nagenoeg onzichtbaar zijn. Verborgen honger valt erg moeilijk vast te stellen”.

-  hoe komt dat?

Biesalski: “Er zijn geen goede parameters. Verborgen honger heeft bijvoorbeeld weinig te maken met de hoeveelheid voedsel die een mens tot zich neemt. Helaas is dat de manier waarop internationale organisaties en overheden honger benaderen. Volgens de meest gehanteerde standaard heeft een volwassene 2.400 kilokalorieën per dag nodig om normaal te kunnen functioneren. Daar schieten we weinig mee op, want dat cijfer zegt alleen iets over de energie die de machine nodig heeft. Je kunt echter een gevulde maag hebben, en toch aan verborgen honger lijden. Miljoenen mensen in Subsaharaans Afrika en Azië eten drie keer per dag rijst, met af en toe wat gepickelde groenten als smaakmaker. Die voelen geen honger, maar hun lichaam krijgt slechts een fractie van de noodzakelijke voedingsstoffen zoals vitaminen en mineralen. We betrekken niet minder dan 51 micronutriënten uit ons voedsel, bestanddelen dus die vitaal zijn voor ons metabolisme, maar die ons lichaam zelf niet aanmaakt. De gevolgen van een chronisch tekort variëren naargelang het soort van micronutriënt. Vitamine A is cruciaal voor de ontwikkeling en het functioneren van het ademhalingsapparaat, een tekort aan ijzer veroorzaakt bloedarmoede waardoor de kans op infecties exponentieel stijgt, een chronisch zinktekort leidt tot zwarespijsverteringsproblemen, zonder jodium hapert onze schildklier met groeistoornissen tot gevolg. Als onze hersenen een glucosetekort ervaren, schieten er allerlei hormonen in actie waardoor we de honger voelen. Helaas, voor een tekort aan micronutriënten bestaat er niet zo’n waarschuwingsmechanisme, foutje in de evolutie. Preventief opsporen wordt zo erg moeilijk, we zien het pas als het zich manifesteert in allerlei symptonen zoals diarree of nachtblindheid. Misschien is stunting, groeiachterstand, nog de beste maatstaf om het fenomeen te meten. Slechtgevoede kinderen zijn gemiddeld kleiner en zwakker dan normaal, een realiteit die trouwens opgaat voor ruim de helft van alle kinderen in subsaharaans Afrika. Het blijft wel oppassen met uiterlijkheden. Van de Egyptische kinderen met groeiachterstand _ één op de drie _ is twintig procent obees. Die eten dus meer dan genoeg, maar helaas uitsluitend energierijk voedsel met weinig of geen nutriënten. Ze lijden honger, maar beseffen het niet. Groeiachterstand is niet alleen een fysiek probleem, de gevolgen op cognitief vlak zijn even desastreus en even onomkeerbaar. Kinderen die met verborgen honger opgroeien, dragen daar hun hele leven de sporen van. Vooral de eerste duizend dagen, van de conceptie tot de tweede verjaardag, zijn cruciaal”.

u haalt in uw boek het geval van Jixian aan, een Chinees dorp dat de ongelukkige bijnaam ‘Idiotville’ geniet. Gevolg van verborgen honger?

Biesalski: “Ja, het gevolg van een veralgemeend en chronisch tekort aan jodium in het dieet. Dat is geen alleenstaand geval. Tot diep in de 19de eeuw waren er soortgelijke plekken in Europa, zo weet ik dat er in Beieren verschillende dorpen bekend stonden om hun concentratie van achterlijke of mentaal gestoorde inwoners. Uit die periode stamt trouwens het cliché van de ‘cretin’, de dorpsidioot. De wetenschap kent intussen de oorzaak. Opgroeien met een chronisch jodiumtekort kost gemiddeld 13,5 punten op de IQ-schaal”.

nutri-blog-Chris1

 

 

 

 

 

 

 

Dagelijkse kost voor miljoenen kinderen. Rijst is helaas een zeer schamele voedingsbron

 

komt verborgen honger ook in Europa voor?

Biesalski: “Officieel niet, maar dat komt alleen omdat er geen onderzoek naar wordt verricht. Voedingsdeskundigen zijn nauwelijks in verborgen honger geïnteresseerd, die houden zich liever bezig met het op punt stellen van het ideale dieet voor pubers, senioren, sportlui of andere doelgroepen. Voeding wordt hier als lifestyle bekeken, een manier om je persoonlijkheid uit te drukken. Wist je dat er in Duitsland 250.000 verschillende voedingsproducten op de markt zijn? Alleen al het aantal kaassoorten loopt in de honderden! In arme landen valt er niks te kiezen, terwijl voedsel precies daar een zaak van leven of dood is. Niet dat het in Europa allemaal rozengeur en manenschijn is. Voedselveiligheid blijft een bevoegheid van de lidstaten. Op geregelde tijdstippen publiceren ze sussende rapporten waaruit blijkt dat er genoeg eten is om alle monden te voeden. Klopt, maar dat gaat voorbij aan de essentie: is iedereen ook in staat om zich gezond en gevarieerd te voeden? Nee, durf ik te stellen, zelfs in een welvarende lidstaat als Duitsland is er verborgen honger. Een alleenstaande moeder van drie met een uitkering heeft simpelweg niet genoeg geld om haar kinderen een gezond en gevarieerd dieet voor te schotelen. Een van de zelfdzame studie werd in Brandenburg verricht, in een van de armste regio’s van Duitsland. Bleek dat de kinderen er gemiddeld twee centimeter kleiner waren dan hun Duitse leeftijdsgenoten. Sociologen zien andere verklaringen, maar volgens mij is het een duidelijk geval van groeiachterstand door inadequate voeding. Er is geen enkele reden om aan te nemen dat hetzelfde fenomeen zich in andere arme regio’s of steden in Duitsland of elders in Europa niet zou voordoen. Maar wat we niet meten, kunnen we niet weten”.

-  is verborgen honger niet gewoon een synoniem voor armoede?

Biesalski: “In mijn boek gebruik ik een metafoor. Als armoede de directeur is, dan is honger zijn accountant. Voeg daar onwetendheid aan toe, en het onafscheidelijke trio is compleet. Volgens de Wereldbank moeten 1,4 miljard mensen met minder dan 1,25 dollar per dag rondkomen. Dat zijn de zogenaamd extreem armen, maar daarnaast heb je nog eens 2,6 miljard mensen die onder de 2 dollar per dag-grens zitten. Breng die allemaal in kaart en je weet meteen ook waar verborgen honger nijpt”

ook in China en India, twee namen die om de haverklap in Hidden Hunger vallen. Zijn dat dan geen BRIC-landen, economische tijgers in volle ontwikkeling?

Biesalski: “Het een sluit het ander niet uit. Ik heb mijn ogen uitgekeken op het Chinese platteland. Gierende armoede, de groeiachterstand van volwassenen én kinderen deed pijn aan de ogen. Niettemin, globaal genomen gaat het met de armoede en de voedselvoorzieining in Azië en Latijns Amerika langzamerhand de goede kant uit. Subsaharaans Afrika is een heel ander verhaal, daar blijven de parameters in het beste geval stabiel, als ze al niet verslechteren. Dramatisch, zeker in het licht van de klimaatverandering die nergens harder zal aankomen dan in Afrika. Voor de meeste Europeanen lijkt het een ver-van-mijn-bed-show, maar wie enig historisch benul heeft, weet dat honger de motor achter opstanden en migratiegolven is. De massale trek van jonge, ondernemende Afrikanen naar Europa is maar een voorproefje. Ook de hongerige massa’s zullen vroeg of laat in beweging komen, hoezeer ze ook verzwakt zijn door verborgen honger”.

-  uw boek stemt niet vrolijk. Wie gevangen zit op het carrousel van de honger, komt er niet levend of alleszins niet ongeschonden af…

Biesalski: “Somber maar helaas realistisch. Verborgen honger zit in de familie. Het begint typisch genoeg met een piepjonge moeder. Ze is petite, abnormaal klein van gestalte, het meest zichtbare gevolg van de verborgen honger waarmee ze zelf is opgegroeid. Reeds in de moederschoot heeft haar baby niet de nodige micronutriënten gekregen. De kans op een doodgeboorte is groot, wereldwijd minstens één miljoen per jaar. Dat zijn zonder uitzondering menselijke drama’s, tragedies die vaak ook voor de moeder fataal aflopen. Als het kind de geboorte overleeft, loopt het een grote kans om alsnog voor het einde van de eerste levensmaand te sterven. Als het ook die horde neemt, is het maar de vraag of het zijn vijfde verjaardag haalt, want de U5MR, de Under Five Mortality Rate, is schrikbarend hoog. Wie met een verzwakt immuunsysteem ter wereld komt, is nu eenmaal een gemakkelijke prooi voor banale ziektes zoals diarree, mazelen of malaria. In het beste scenario zal zo’n kind zich verder ontwikkelen tot een volwassene, met groeiachterstand plus alle fysieke, mentale en sociale beperkingen die daarmee samenhangen. Als het om meisjes gaat, is de kans groot dat ze op haar vijftiende zwanger wordt. Dan is de cirkel rond, en draait het carrousel een zoveelste rondje”.

wie Malthusius verkeerd leest, zou verborgen honger een bondgenoot tegen de mondiale bevolkingsexplosie kunnen noemen. Krijgt u nooit dat soort cynische reacties?

Biesalski: “Wat ik heel vaak hoor en minstens even grof vind: ze moeten maar stoppen met kinderen op de wereld te zetten. Overal waar ik ga spreken, krijg ik dat op mijn neus. Het is hun eigen schuld! Waarom gebruiken ze geen anticonceptie? Daar kan ik geweldig boos om worden. Wie zoiets beweert, bewijst alleen dat hij nog nooit een voet in een arm land heeft gezet of alleszins geen enkele voeling met de problematiek heeft. De hoge nataliteit is een gevolg van de massale kindersterfte, niet andersom. Ouders stoppen niet bij drie, omdat ze uit ervaring weten dat de kans groot is dat minstens een van hun kinderen nooit volwassen zal worden. Dat vooruitzicht is onaanvaardbaar, want kinderen zijn in arme landen de enige vorm van sociale zekerheid. Als ouders de zekerheid hebben dat hun kinderen in leven blijven, stoppen ze spontaan na twee of drie kinderen. Het bewijs werd in Bangladesh geleverd, waar de kindersterfte in korte tijd drastisch is gedaald dank zij een betere gezondheidszorg. Gevolg: ook het geboortecijfer is drastisch gedaald. Dat mechanisme werkt overal, behalve in enkele landen waar religieuze factoren de kinderwens sturen. Maar dat is een ander verhaal”.

- voor een goed begrip: Hidden Hunger is geen defaitistisch boek, u reikt ook oplossingen aan. Hoe stoppen we het carrousel van de honger?

Biesalski: “Je hebt minstens twee generaties nodig om de spiraal te doorbeken. Pas wanneer een vrouw die als baby en kind goed gevoed werd op haar beurt van een gezonde baby bevalt, kun je van een succes spreken. Maar hoe bereiken we dat succes op grote schaal? Er bestaat geen tovermiddel tegen verborgen honger, maar er zijn wel remedies. Ik ben een fervent pleitbezorger van supplementen met essentiële micronutriënten. Er lopen nu al campagnes van de WHO, maar de schaal moet veel groter. Geef supplementen aan zwangere vrouwen en jonge kinderen, zodat er niet telkens opnieuw een generatie met een hopeloze achterstand aan zijn levenscyclus begint. De strijd tegen verborgen honger moet natuurlijk parallel lopen met het terugdringen van de wereldwijde armoede die voor 80 procent een ruraal fenomeen is, ook al wordt de beeldvorming vooral door de ellende in grootstedelijke slums bepaald. Realisme is ook hier de enige optie. Overlevingslandbouw, kleine boeren die minder dan één hectare bewerken, wordt vaak scheef bekeken als een obstakel naar ontwikkeling. Een typische fout is ons westers denken dat volledig op grootschaligheid is geënt. Overlevingslandbouw is en blijft de norm in arme landen. Laten we die kleine boeren op alle mogelijke manier helpen om in de eerste plaats voedsel voor eigen consumptie te produceren, zodat ze niet langer van de grillen van de internationale landbouwmarkt afhankelijk zijn. Tegelijkertijd moeten we lokale voedselpatronen inventariseren. Wat eten de mensen? Over welke voedingsbronnen beschikken ze? Waar hebben ze tekorten aan? Die tekorten kunnen we dan weer aanpakken met supplementen. Maar we moeten ons geen illusies maken. In 2050 zijn we op deze planeet met 9 miljard. Minstens twintig procent van die 9 miljard zal verborgen honger lijden”.

niet als je de boodschap van de agro-industrie gelooft. Dank zij onder meer genetisch gemodificeerde gewassen kunnen we de hele wereldbevolking voeden. Meer opbrengst per hectare, betere nutritieve eigenschappen, en dat alles met minder pesticiden, meststoffen en water. De Verenigde Staten geloven erin, maar in Europa zijn GGO’s streng verboden. Wat denkt u ervan?

Biesalski: “Delicate kwestie, zeker in Duitsland dat de motor is achter het Europese verbod. Zelfs rechtse politici durven hier niet voor GGO’s te pleiten. Tegenstanders opperen vooral principiële bezwaren. Als ik nieuwe studenten naar hun mening pols, krijg ik verrassend vaak het antwoord dat prutsen aan de natuur tegen de wil van God indruist. Er zijn natuurlijk echte argumenten contra. Als het over milieubeslag gaat, minder pesticiden, meststoffen en waterverbruik, hebben ggo’s de verwachtingen nog lang niet ingelost. Europa is bovendien terecht bevreesd voor ziektes. De Amerikaanse maïsteelt die volledig op GGO-varianten teert, heeft momenteel zwaar te lijden onder een plaag. Het is zo erg dat de maïsprijs op de internationale markt fel gestegen is, met meer honger en kindersterfte in arme landen als onvermijdelijk gevolg. Toch pleit ik voor pragmatisme. Alle middelen die helpen in de strijd tegen verborgen honger, moeten worden ingezet. Gewasveredeling, zeker, maar ook ggo’s zoals de befaamde gouden rijst. Rijst is van nature een bijzonder arme voedingsbron die haast uitsluitend calorieën plus wat vezels levert. Het heeft vijftien jaar geduurd, maar nu hebben we dus een variant die rijk is aan beta-caroteen, een precursor van vitamine A. Het zou gek zijn dat niet te gebruiken als je weet welke ravages vitame A-tekort aanricht”.

flowers

 

-Bloementeelt in Kenya. Bron van deviezen, maar betwistbare ontwikkelingsstrategie

- voor de teelt van brandstofgewassen kent u geen genade. Waarom?

Biesalski: “Biobrandstof genereert op grote schaal honger, zo simpel is het. Het is pure waanzin vruchtbaar areaal opofferen om soja, maïs of rietsuiker voor brandstof te telen, terwijl miljoenen mensen honger lijden. De armen betalen twee keer de rekening, om te beginnen omdat de gesubsidieerde vraag naar biobrandstof de prijzen voor voedingsgewassen door het plafond doet schieten. Ze zijn ook de slachtoffers in het verschrikkelijke verhaal van de landroof waarin biobrandstoffen een hoofdrol spelen. Soedan, Kenia, Mozambique, Ethiopië, Congo, Indonesië, meer en meer landen verkopen gigantische stukken vruchtbare landbouw grond aan buitenlandse investeerders. Om brandstofgewassen te telen, maar ook voor de houtkap en de productie van voedingsgewassen voor de export. Niet toevallig zijn China en India erg bedrijvig op dit vlak, net zoals Saoudi-Arabië. Allemaal landen die niet zelf voor hun voedselvoorziening kunnen instaan, en zich op de rug van straatarme landen indekken. Honderdduizenden kleine boeren worden op die manier landloos gemaakt. Met medeweten van hun politieke leiders, die hopen dat de uitverkoop een zetje aan de ontwikkeling van hun land zal geven. Inderdaad, de investeerders zwaaien met infrastructuurwerken, tewerkstelling en transfer van knowhow. In de praktijk komt er bitter weinig van in huis. De tewerkstelling is ondermaats, en de infrastructuurwerken dienen vooral de belangen van de investeerder. De rozenteelt in Kenia en Ethiopië is daar een frappant voorbeeld van. De arbeiders, vaak dezelfde boeren die hun land zijn kwijtgespeeld, werken voor een hongerloon. Letterlijk, hun kinderen dragen er de uiterlijke kenmerken van. De rozenteelt legt bovendien een enorm beslag op de schaarse watervoorraden, tot vijf liter per bloem. Denk daar maar eens aan als u bij de bloemist een boeketje bestelt”.

- terwijl miljoenen honger lijden, verdienen beleggers op de commodity markt fortuinen met het speculeren op voedseltekorten. Kan dat door de beugel?

Biesalski: “Nee, als het over voedingsgewassen gaat, zou er op zijn minst een verbod op futures moeten komen. Traders en beleggers argumenteren dat speculeren geen hongersnood kan veroorzaken. Dat klopt, zolang je het alleen op de lange termijn bekijkt. Maar op de korte termijn ondergraaft speculatie de marktinstabiliteit. Speculatie lokt prijsschokken uit die des te harder aankomen omdat landbouwproductie weinig flexibel is. Een plotse stijging van de graanprijs met een paar procenten is telkens goed voor honderdduizenden extra hongerdoden”.

uw boek bevat pakkende getuigenissen van ontmoetingen met slachtoffers van verborgen honger. Hebben die ervaringen u tot het schrijven van dit boek gedreven?

Beisalski: “Zo is het niet gegaan. Ik dacht aan een boek over de rol en het belang van vitaminen in de menselijke voeding. Door mijn onderzoek kreeg ik gaandeweg een scherper beeld van de omvang van verborgen honger, een schandaal dat niemand scheen op te merken. Daarom ben ik van onderwerp veranderd, uit verontwaardiging over het gigantische verlies aan menselijk kapitaal. Maar inderdaad, sommige ervaringen zullen me altijd bijblijven. Zo botste ik in Nepal op een vreemde traditie. Zwangere vrouwen in afgelegen dorpen lijden in regel aan nachtblindheid, gevolg van een vitamine A-tekort. Een vrouw die het geluk heeft dat ze in haar zesde maand toch geen nachtblindheid heeft, wordt verplicht op een dieet van rijstwater gezet zodat ze het syndroom alsnog te pakken krijgt. Barbaars denk je, tot je de ratio snapt. Nagenoeg alle vrouwen in die dorpen zijn petite. Als die zich tijdens hun zwangerschap goed kunnen voeden, bestaat de kans dat ze een normale baby krijgen. Levensgevaarlijk in hun geval, want hun geboortekanaal is te smal om het hoofd van zo’n boreling te laten passeren. Dat rijstwater is dus niet bedoeld om de vrouw nachtblind te maken, maar om ervoor te zorgen dat haar kind met ondergewicht ter wereld komt. Ook dat is het carrousel van de verborgen honger”.

 

‘Hidden Hunger’, Hans Konrad Biesalski, uitgeverij Springer, 255 pag.