Maandelijks archief: februari 2016

Dwarse Turkije-kenner Dries Lesage over Recep Tayyip Erdogan

Knack, 17 februari 2016

‘De eerste democratisch verkozen premier werd in 1961 door het leger afgezet en opgeknoopt, dat is Erdogan niet vergeten’

Politicoloog en professor Dries Lesage (UGent) voelt zich eenzaam als opiniemaker over Turkije. Begrip vragen voor de vaak verguisde president Erdogan, dat doe je dezer dagen niet zonder hevige tegenreacties uit te lokken. Zeker niet als je ook nog met scherp schiet op de PKK, Gülen en andere tegenstanders van de Turkse president. Gesprek met een academicus, getrouwd en vertrouwd met de Turkse zaak.  

 

foto: Wouter Van Vaerenbergh

foto: Wouter Van Vaerenbergh

Dries Lesage (39) verdiept zich bij het Ghent Institute for International Studies onder meer in multilaterale samenwerking, globalisering en internationale belastingpolitiek. Relevante onderwerpen, zeer zeker. Toch loopt hij in de kijker met een naar eigen zeggen uit de hand gelopen hobby. Turkije, het thema is hem met de liefde in de schoot gevallen. Lesage is getrouwd met gewezen Groen-senator en advocate Meryem Kaçar, een gegeven dat in deze context niet alleen de burgerlijke stand van hun woonplaats Gent aanbelangt. Recent nog mocht hij bij Werner Trio op Klara een uur lang de Turkse binnen- en buitenlandse politiek fileren. Ook daar kon de perceptievraag niet achterwege blijven. Aan Dries Lesage kleeft het etiket van een Erdogan-supporter, een stempel dat hij overigens resoluut afwijst. Toch blijft de vaststelling: zowel in kloeke opiniestukken als in schotschriften op sociale media gaat hij dwars in tegen een wijd verspreide opinie over het Turkse staatshoofd. Autoritair, islamist, doet gemene zaken met IS in Syrië, instrumentaliseert de oorlog met de Koerdische PKK voor eigen electoraal gewin. Zelden staat AKP-leider Recep Tayyip Erdogan in een gunstig daglicht.

 

-  u kruipt vrij systematisch in de pen om Erdogan-critici van repliek te dienen. Is het dan verwonderlijk dat u als een Erdogan-aanhanger wordt afgeschilderd?

Lesage (zucht): ‘Ik ben me bewust van dat imago, maar ik snap niet waarop het gebaseerd is. Ik heb sinds 2013 een zevental opiniestukken over Turkije geschreven, en daarnaast post ik wel eens een snel commentaar op Facebook. Dat zijn geen wetenschappelijke analyses, maar reactieve schrijfsels. Ik probeer alleen de hiaten te vullen in de Turkije-berichtgeving in de mainstream media. Sommigen leggen dat uit als een vorm van partijdigheid. Ten onrechte, in mijn opiniestukken, lezingen en interviews heb ik scherpe kritiek gegeven op Erdogan en zijn partij, de AKP,. Ik heb hem zelfs vergeleken met Berlusconi en Poetin. Maar inderdaad, ik wijs ook op de even ondemocratische praktijken die zijn tegenstanders er op nahouden. En ik probeer te begrijpen waarom de helft van de Turken hem nog altijd steunt. Sommigen schrijven dat toe aan de achterlijkheid van de Turkse kiezers, maar dat vind ik al te gemakkelijk’.

 

-       u schuwt geen scherpe woorden, vooral op Facebook. Journalisten, correspondenten of opiniemakers die naar uw smaak eenzijdige kritiek op Erdogan spuien, zijn ofwel onwetend ofwel behept met een verborgen agenda. Waterdragers voor de PKK of voor Gülen, de Turkse predikant en mediatycoon die vanuit zijn Amerikaanse ballingschap zijn vroegere bondgenoot Erdogan belaagt. Zit het zo hoog?

Lesage: ‘Ja, want dat is nieuwsmanipulatie. Dan kom je al eens scherp uit de hoek, zeker op een snel medium zoals Facebook. Maar ik vind het ook echt beangstigend hoe de Westerse media in hun Turkije-verslaggeving essentiële elementen onderbelichten of zelfs helemaal verdoezelen. Ik heb het dan over de Gülen-beweging, de Kemalistische oppositie, de Koerdische terreurbeweging PKK en haar politieke verlengstuk HDP, en zelfs over de extreem-linkse DHKP-C die nog altijd aan de lopende band aanslagen pleegt’.

geef eens een voorbeeld…

Lesage: ‘Neem nu een figuur zoals Zekeriya Öz, de beruchte procureur die in december 2013 een grootschalig corruptieonderzoek tegen Erdogan, diens zoon en enkele AKP-kopstukken heeft gelanceerd. Öz, voor een goed begrip, wordt door iedereen aan Gülen gelinkt. Nu is de Turkse justitie net zoals de Turkse politiek een krabbnmand van elkaar naar het leven staande clans. Öz werd op zijn beurt door pro-Erdogan-elementen vervolgd, onder meer voor het knoeien met bewijsmateriaal. Hij heeft het onderspit gedolven en is naar het buitenland gevlucht. In de westerse media wordt hij sindsdien als een slachtoffer opgevoerd, de dappere magistraat die zich tegen dictator Erdogan verzette en daar een zware prijs voor moest betalen’.

daar heeft het toch alle schijn van?

Lesage: ‘Niet als je zijn verleden kent. Kijk, tot voor enkele jaren zaten in Turkije meer journalisten gevangen dan in China en Iran samen. Veel van die journalisten werden opgesloten tijdens de Ergenekon-zaak die Turkije van 2008 tot 2011 in de ban hield. Die zaak, genoemd naar een geheim seculier genootschap dat een staatsgreep zou hebben beraamd, heeft aanleiding gegeven tot een reeks processen. Niet alleen tegen journalisten, het waren in de eerste plaats topmilitairen die werden geviseerd, naast opposanten, academici en zakenlui. En wie was de procureur die al die journalisten en andere vermeende samenzweerders in de nor heeft gedraaid?’

Zekeriya Öz?

Lesage: ‘Precies! Goed om weten: Öz en zijn vermeende mentor Fethullah Gülen waren in die periode nog dikke vrienden met Erdogan. Ze zaten op dezelfde golflengte, twee moslimleiders die samen streden tegen fanatieke, kemalistische krachten binnen het overheidsapparaat die weigerden de verkiezingsoverwinning van de AKP te respecteren. Gülens bekendste internationale krant Zaman was zowat de cheerleader van de Ergenekon-zaak. Dat weten de Westerse media, dat weten vooral ook de correspondenten van toonaangevende nieuwshuizen zoals The New York Times, The Economist en Der Spiegel. Ze hebben destijds zelf schande geroepen over de arrestatie van journalisten, en geschreven hoe Öz en zijn team bewijsmateriaal zoals geluidsopnames manipuleerden om tegenstanders in de val te lokken. Waarom zijn ze dat vergeten? Waarom is Öz plotseling een integer procureur wanneer hij met dezelfde methodes Erdogan aanvalt? Hoe komt het trouwens dat de Gülen-beweging ineens een baken van vrijheid en democratie wordt genoemd? Ik vind dat weinig consequent’.

hoe is de breuk tussen Erdogan en Gülen ontstaan?

Lesage: ‘In Westerse media lees je maar één versie: Gülen zou zich na de Gezipark-protesten in de zomer van 2013 hebben gerealiseerd dat Erdogan al te autoritair werd. Toen hij dat ging aanklagen, werden zijn aanhangers vervolgd. Maar er is nog een andere, minstens even plausibele theorie, die van een vuile oorlog tussen rivaliserende elites. De intellectuele Gülen wilde de volkse, wat boerse Erdogan gebruiken om zelf de macht te veroveren. Hij heeft de ambitieuze Erdogan echter onderschat, en daardoor is de relatie stukgelopen. Het is in feite al ontploft toen procureurs in februari 2012 Erdogans chef van de staatsveiligheid, Hakan Fidan, wilden oppakken. Fidan had zogezegd banden met de PKK, maar Erdogan en vele anderen zagen er een manoeuvre van Gülen in. Die blijft een machtsfactor van belang. Niet alleen de AKP maar ook de kemalistische oppositie maakt zich zorgen over de infiltratie van de media en het staatsapparaat. De Gülenisten zijn ook erg actief in de diaspora’.

ook in België?

Lesage: ‘Gülen zit achter de bekende Lucerna-scholen, en hij sponsort een leerstoel interculturele studies in Leuven. De beweging heeft hier een grote achterban, we hebben zelf vele Gülenisten in onze kennissenkring. Goede mensen, ze hebben niks te maken met de machtsstrijd in Turkije’.

niet de machtsstrijd met Gülen maar de oorlog met de PKK  beheerst het nieuws. Naast tientallen soldaten en PKK-strijders zijn sinds vorige zomer al meer dan 200 burgers omgekomen. Mensenrechtenorganisaties hebben felle kritiek op het Turkse leger. In Cizre mochten ambulanciers niet uitrukken om burgers uit een ingestort flatgebouw te redden. Wat denkt u daarvan?

Lesage: ‘Tragisch, ook al krijgen we weinig objectieve informatie uit het conflictgebied. Als een leger een grootschalige operatie voert tegen honderden zwaarbewapende strijders in een stadsguerrilla, dan zijn schendingen van mensenrechten blijkbaar onvermijdelijk. Maar ook hier vind ik de berichtgeving tendentieus. Een vraag die veel te weinig wordt gesteld is wie deze nieuwe escalatie heeft uitgelokt. Er was immers een veelbelovend vredesproces aan de gang, onder impuls nota bene van Erdogans AKP die als eerste regeringspartij ooit de hand heeft gereikt aan de Koerden. Het zag er goed uit, zeker nadat de PKK-leider Öcalan in de zomer van 2013 zijn strijders vanuit zijn gevangenis had opgeroepen zich in Iraaks Koerdistan terug te trekken. Erdogan was dan ook populair bij de Koerden, bij de presidentsverkiezingen van 2014 behaalde hij zowat de helft van alle Koerdische stemmen’.

Een populaire analyse is deze: Erdogan heeft zelf het vredesproces opgeblazen. Uit balorigheid omdat de linkse, pro-Koerdische HDP bij de parlementsverkiezingen van juni 2015 zijn plan heeft gedwarsboomd om via een grondwetswijziging een presidentieel regime te vestigen. Bovendien had hij al zijn krediet bij de Koerden verspeeld door passief toe te kijken hoe Islamitische Staat hun volksgenoten in de Syrische grensstad Kobani uitmoordde. Plausibel?

Lesage: ‘Ik beweer niet dat beide factoren geen rol hebben gespeeld, maar ik zie me alweer verplicht een kanttekening te plaatsen. Het klopt niet dat de harteloze Turken hun grens gesloten hielden voor de vluchtelingen uit Kobani. Ze hebben iedereen binnengelaten, weliswaar na screening. Het Turkse leger is de Koerden in Kobani niet ter hulp is geschoten, dat is waar. Wat had men ook gedacht? De Koerdische strijders waren allemaal PKK-ers of Syrisch-Koerdische PKK-bondgenoten. Strijders dus van een terreurbeweging die al dertig jaar oorlog voert tegen de Turkse staat en nog altijd weigert een vredesakkoord te sluiten’.

zegt u daarmee dat de PKK het vredesproces heeft opgeblazen?

Lesage: ‘Daar zijn vele aanwijzingen voor. Ondanks het wapenbestand van Öcalan is de PKK blijven doorgaan met zijn machtsopbouw. De wapens waarmee honderden strijders hun stadsguerrilla voeren, zijn niet uit de lucht komen vallen. Ze zijn ook nooit gestopt met het plegen van aanslagen. Burgers werden vermoord omdat ze weigerden zich bij een PKK-checkpoint te laten controleren. Vorige maand hebben ze een autobom laten ontploffen voor een wooncomplex van de politie in het centrum van Diyarbakir.  Resultaat: vijf doden, onder wie een vrouw en twee jonge kinderen. De legerleiding in  Zuid-Oost-Turkije heeft de voorbije jaren herhaaldelijk toestemming gevraagd om op te treden tegen de PKK. Ze werd vanuit Ankara teruggefloten om het vredesproces niet in gevaar te brengen. Vele Turken zijn daarom boos op Erdogan, ze vinden dat hij veel te soft is geweest met de PKK’.

waarom zou de PKK het wapenbestand van 2013 willen verbreken?

Lesage: ‘Het is de PKK niet alleen om Koerdische rechten te doen, maar vooral om de macht. Die kunnen ze niet veroveren via vrije, democratische verkiezingen. Ik ben er vrij zeker van dat een meerderheid van de Koerden de PKK niet steunt, ondanks de legitimiteit die ze als historische verzetsbeweging genieten. Vrede past dus niet in hun kraam, ze willen Turkije destabiliseren om een autonome regio te creëren naar het voorbeeld van Iraaks en Syrisch Koerdistan. De rol van Öcalan in dat alles is onduidelijk. Was de wapenstilstand uit 2013 vooral een poging om zijn eigen vel te redden? Is hij de controle over zijn achterban kwijt? Cemil Bayik, de militaire leider van de PKK, heeft daarover een interessante uitspraak gedaan. Öcalan beslist over vrede, zei hij vanuit zijn hoofdkwartier in het Iraakse bergmassief Qandil, maar wij beslissen over oorlog’.

-       reageert de PKK niet gewoon op het geweld van het Turkse leger? De opstand escaleerde niet toevallig na de bloedige aanslag op Koerdische Syrië-vrijwilligers in Suruç. Volgens vele Koerden, onder wie HDP-leider Demirtasj, het werk van de Turkse geheime diensten. Zelfs de dubbele zelfmoordaanslag van 10 oktober in Ankara waarbij 102 voornamelijk Koerdische en linkse betogers het leven verloren, wordt door AKP-tegenstanders aan Erdogan toegeschreven…

Lesage: ‘Ik ken dat narratief. Erdogan die de zwaarste aanslag uit de Turkse geschiedenis orkestreert om chaos te creëren en zich als sterk leider te profileren, om vervolgens te doen wat in juni mislukte, de parlementsverkiezingen te winnen. Hoe ver kun je het gaan zoeken? Erdogan had juist Koerdische stemmen nodig om die herverkiezingen te winnen. Dan is zo’n aanslag wel het domste wat je kunt doen. Erdogan heeft in november trouwens effectief heel wat Koerdische stemmen van de HDP teruggewonnen. Hij is er dus in geslaagd hen ervan te overtuigen dat IS achter die vreselijke aanslag zat. Dat is ook erg aannemelijk, de aanslag was een poging van IS om de Koerden tegen Erdogan op te ruien en Turkije te destabiliseren’.

toch is de Turkse politiek in Syrië dubbelzinnig. Lange tijd konden IS-vrijwilligers moeiteloos de grens oversteken. Volgens talloze bronnen lieten gewonde IS-strijders zich in Turkse ziekenhuizen oplappen. Vorige week bombardeerde de Turkse luchtmacht opnieuw stellingen van YPG, de Syrisch-Koerdische bondgenoten van de PKK die met Westerse steun tegen IS strijden. Verkiest Erdogan Islamitische Staat boven de PKK, onder het motto ‘de vijand van mijn vijand is mijn vriend’?

Lesage: ‘Allereerst dit: het is gewoon onmogelijk een grens van 900 kilometer hermetisch af te grendelen. Beste bewijs: ook de PKK is gedurende de hele 30 jaar durende guerrillaoorlog vlot blijven pendelen naar Irak en Syrië. Toch valt er iets voor te zeggen: Turkije had meer kunnen en moeten doen om het IS lastig te maken. Anderzijds moet je het ook door de Turkse bril bekijken. Wie is de ergste vijand, de PKK of IS? De nabestaanden van de vele politieagenten die door de PKK werden vermoord, hebben hun antwoord klaar’.

niet alleen het geweld in Zuid-Oost-Turkije baart mensenrechtenorganisaties zorgen. Het regent inktzwarte rapporten over de persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting. Zo zitten er twee journalisten van Cumhuriyet vast omdat ze beelden van Turkse wapensmokkel naar Syrië hebben gepubliceerd. Ook de ondertekenaars van de petitie Academics for Peace worden vervolgd. Erdogan heeft duidelijke geen Gülenistische procureur nodig om critici achter de tralies te draaien…

Lesage: ‘Het vervolgen van die academici is schandalig. Ik heb dat klaar en duidelijk veroordeeld, maar er ook aan toegevoegd dat ik de inhoud van die petitie even goed schandalig vind. Want je moet het maar doen, een petitie opstellen tegen de oorlog in Koerdistan waarin alle verantwoordelijkheid op de AKP-regering wordt afgeschoven terwijl de PKK volledig uit de wind wordt gezet. Wat die twee journalisten van Cumhuriyet betreft, daar slaat Erdogan de bal compleet mis. Ik begrijp dat een staat de operaties van zijn geheime dienst onder de pet wil houden, zeker in een regio als het Midden Oosten. Welnu, zorg dan dat die geheimen beter worden bewaakt, maar vervolg alstublieft geen journalisten die alleen maar hun werk doen. Dat is het probleem met Erdogan, hij maakt veel te gretig gebruik van allerlei antiterreurwetten. Het voorbeeld is bekend: een vrouw maakt tijdens een bezoek van de president een wegwerpgebaar. Erdogan is daar woest over, en die vrouw wordt voor de rechter gebracht. Totaal onaanvaardbaar, maar anderzijds kan ik de overgevoeligheid voor de media begrijpen in een land waar alle kranten gebonden zijn aan een politieke zuil en media-ethiek onbestaand is. Op de onthullingen van Cumhuriyet viel niks af te dingen. Maar als ze daar zonder enig bewijs aan toevoegen dat die wapens voor IS bestemd waren, dan spreken we van stemmingmakerij die helaas door de Westers media kritiekloos wordt gevolgd’.

het groot mediacomplot tegen Erdogan loopt als een rode draad door dit gesprek. Waarom zouden Westerse media zich daaraan bezondigen?

Lesage: ‘Een zucht naar simplisme. Aan de ene kant de boze Erdogan die Turkije naar de dictatuur leidt. Aan de andere kant de oppositie, allemaal modeldemocraten en slachtoffers. Dat beeld slaat hier aan. Als het over Turkije gaat, willen we toch vooral onze vooroordelen en onze Westerse, liberale superioriteit bevestigd zien. Het thema van de barbaarse Turk gaat ook al 600 jaar mee. Maar er is meer aan de hand, vooral in de Angelsaksische pers. Of is het normaal dat een extreemlinkse, PKK-gezinde politicus zoals Demirtasj door de New York Times en zelfs de liberale Economist als een politieke rockster wordt bejubeld?’

- wat is er dan aan de hand?

Lesage: ‘Velen zien daarin de hand van Gülen. Dat zou moeten onderzocht worden, maar het is een feit dat Gülen goede entrees heeft in Washington en Brussel en veel invloed heeft in allerlei westerse denktanks. Dat hij model staat voor een pro-Westerse islam, helpt daarbij. Er bestaat zoiets als een microkosmos waarin Westerse en Turkse journalisten en opposanten elkaar vinden. Zie het niet als een samenzwering, maar wel als een milieu waarin ideeën voor een regimewissel convergeren’.

waarom zouden de Amerikanen Erdogan, staatshoofd van een NAVO-lid en bondgenoot, willen dwarsbomen?

Lesage: ‘Erdogan is helemaal niet de handpop die de Amerikanen misschien wel hadden gewenst. Hij is de eerste Turkse leider die een eigen koers vaart, met de brandende ambitie zijn land op het niveau te tillen van regionale grootmachten zoals Duitsland, Frankrijk en Engeland. Dat verklaart een deel van zijn populariteit, vele Turken vinden de slaafse onderwerping aan de Westerse bondgenoten vernederend. In het collectief geheugen zitten pijnlijke beelden. Premier Ecevit op audiëntie bij de Amerikaanse president, onderdanig als een schoothondje. Daar tegenover staat Erdogan die Obama een speels kneepje in de wang geeft. Turken smullen van zo’n beeld. Het probleem met Washington? Het is een hypothese, maar wellicht heeft Erdogan zijn eigengereidheid op een voor de Amerikanen ongepaste manier geuit’.

zijn bemoeienis met de jongste Gaza-oorlog?

Lesage: ‘Dat heeft er zeker ingehakt. Er was de affaire van de Mavi Marmara, het Turkse hulpkonvooi dat door de Israëli’s is geënterd. En er was het veelbesproken incident in Davos, waar Erdogan eerst Sjimon Peres de huid heeft vol gescholden om vervolgens met slaande deuren weg te lopen. In Ankara werd hij als een volksheld ontvangen, maar in Washington had hij geen punten gescoord. Kort daarna kreeg Erdogan ook nog het lumineuze idee om samen met de Braziliaanse president Lula da Silva _ ook al geen lieveling van de Amerikanen _ de nucleaire problemen van Iran op te lossen. Kun je nagaan hoe enthousiast de Amerikanen daarover waren’.

wat vindt u van de vluchtelingendeal die Turkije en Europa hebben gesloten?

Lesage: ‘Complete nonsens. 3 miljard euro is peanuts, veel te weinig om meer dan 2,5 miljoen vluchtelingen op te vangen en integreren. Het is ook onzin te verwachten dat Turkije de Syrische vluchtelingenstroom kan stoppen. Aan de grens staan er op dit moment weer 70.000 uit Aleppo te wachten. Erdogan heeft die deal alleen aanvaard om er bij de verkiezingen in november mee te scoren. Met succes: Merkel die bij hem een knieval komt maken en belooft de visumplicht voor Turken af te schaffen, dat heeft electoraal geloond’.

-  tot pakweg vijf jaar geleden was Erdogan een sensatie: de leider die Turkije op weg naar de EU zette, die vrede met de Koerden sloot, die voor een spectaculaire economische groei zorgde. Nu kennen we Erdogan vooral als een autoritair leider die voor een sluipende islamisering van Turkije staat. Waar is het mis gelopen met zijn internationaal imago?

 Lesage: ‘Ik ga niet herhalen wat ik over de vertekende beeldvorming heb verteld. Maar islamisering? Dat wordt fel overdreven, ik kan me van de AKP alleszins geen enkel voorstel tot het invoeren van de sharia herinneren. Natuurlijk, voor overtuigde Kemalisten was het toelaten van een hoofddoek aan de universiteit al een reden om een staatsgreep te plegen. Ongelooflijk als je bedenkt dat aan deze universiteit in Gent nog nooit iemand over een hoofddoek is gestruikeld. Dat hij autoritair wordt, vind ik daarentegen een reëel probleem. Zijn plannen om een presidentieel regime te vestigen, zouden ook de AKP-aanhangers bezorgd moeten maken. Maar zoals gezegd, veel van zijn ondemocratisch gedrag wordt door het ondemocratisch gedrag van zijn tegenstanders uitgelokt. En verlies ook de context niet uit het oog. Turkije ligt in een zeer woelige regio en heeft zelf een erg bewogen geschiedenis. De eerste democratisch verkozen premier werd in 1961 door het leger afgezet en opgeknoopt, dat is Erdogan niet vergeten. Trouwens, zowel de Kemalisten als Gülen hebben al geprobeerd hem af te zetten. De Turkse politiek is een jungle. Je sluit je tegenstanders op of je vliegt zelf in de gevangenis, daar komt het in feite op neer’.

is Erdogan werkelijk de Turkse Poetin?

Lesage: ‘Ik heb die vergelijking zelf vaak gemaakt, maar in feite gaat ze niet helemaal op. Poetin heeft veel meer macht, hij heeft alle binnenlandse oppositie doodgeknepen. Erdogan daarentegen wordt van alle kanten belaagd. Ik weet niet of hij het zelf ambieert, maar we kunnen alleen hopen dat hij nooit zoveel macht vergaart als Poetin’

- de Turkse diaspora leeft intens mee met de politiek in het moederland, vooral de Koerdische kwestie is een twistappel. Voelt u dat als opiniemaker met uitgesproken meningen?

Lesage: ‘Jawel, en ik voel me soms eenzaam. Het zou fijn zijn mochten ook de mainstream media wat evenwichtiger over Turkije berichten. De reacties op sociale media zijn tot daar aan toe. Ergen zijn de roddels waarbij men niet de bal maar de man speelt’.

-  de man en ook de vrouw van de man?

Lesage: ‘Meryem wordt er vaak bij gesleurd. Terwijl het net een voordeel is wanneer een academicus via zijn privéleven een gemeenschap en een land van binnenuit kent. Ik ben gelukkig nooit bedreigd, op één mineur geval na. Nochtans zijn ook gewapende groepen zoals PKK, DHKP-C en de Grijze Wolven hier actief. Het federaal parket heeft recent nog een verontrustend rapport over de PKK gepubliceerd. Ze persen winkeliers af, ronselen jongeren voor de strijd, hebben trainingskampen in de Oostkantons. Straffe kost waarover onze media alweer nauwelijks hebben bericht. In België maak ik me weinig zorgen, maar omdat ik Turkije ook als academicus wil opvolgen, zal ik er nog vaak heen moeten. Dan is het geen prettige gedachte dat je in het vizier van terroristische groepen loopt’.

 

hoe ontmantel je een kerncentrales?

dossier van Jan Lippens & Erik Raspoet, verschenen in Knack, 5 februari 2016

Het draaiboek ontmanteling Doel 1 en Doel 2 lag helemaal klaar toen de regering-Michel met ENGIE-Electrabel het nucleair akkoord sloot over de verlengde levensduur van de centrales. Uitstel maar geen afstel voor de grootste sloopoperatie uit de Belgische industriële geschiedenis. Voor 6,2 miljard euro verandert de NV Afbraakwerken Electrabel de nucleaire sites van Doel en Tihange in een greenfield. Vanaf 2022, tenzij er nogmaals uitstel komt. ‘Een kerncentrale kan best tachtig jaar mee’.

 

binnen 20 jaar blijft alleen nog de windmolen over. Tenzij...

Doel: binnen 20 jaar blijft alleen nog de windmolen over. Tenzij…

De torens van Doel, iemand zou er een stadsgedicht moeten over schrijven. Veel meer dan de Boerentoren en de Kathedraal domineren ze hun omgeving. Zeelui begroeten de 170 meter hoge tweeling als oude bekenden. Eens de kerncentrale op Linkeroever gepasseerd, ligt het dok om de bocht. Het wordt wennen, maar straks zijn de imposante koeltorens met hun witte waterdamppluimen weg. Ook de hele centrale met haar vier kernreactoren en bijbehorende installaties zal op een dag niet meer dan een herinnering zijn. Wat er dan precies met de 80 hectaren van de nucleaire site zal gebeuren, daarover kan eigenaar Electrabel nog geen uitsluitsel geven. Misschien wordt het een natuurgebied met slikken en schorren, zoals het aanliggende Verdronken Land van Saeftinhge. Misschien kiest men voor landbouwgrond, of toch weer een industriezone. Het einddoel van de ontmanteling is alleszins duidelijk: de kerncentrale van Doel zal, net zoals die van Tihange, in een greenfield worden herschapen, zonder beperkingen voor herbestemming.

Plutonium

Abrupt zal de overgang niet verlopen. Volgens de huidige stand van zaken, na het nucleair akkoord dat de regering eind november met Electrabel afsloot, valt op 1  oktober 2022 Doel 3 als eerste reactor stil. Een jaar later wordt Tihange 2 definitief afgeschakeld, de overige vijf eenheden volgen in de loop van 2025. Het stopzetten van Doel 3 wordt meteen de start voor een waar ontmantelingsoffensief dat minstens 20 jaar zal duren. Met een beetje meeval zijn beide sites tegen 2045 tot de laatste morzel beton ontmanteld en kan er worden gepicknickt op de plek waar decennialang stroom werd geproduceerd uit uranium en plutonium.

Head of Nuclear Liabilities, staat op het kaartje dat Geert Backaert ons op het Electrabel-hoofdkwartier overhandigt. Zijn dienst was betrokken bij het studiewerk waarmee ENGIE, de nieuwe naam van de Franse moederholding GDF-SUEZ, voor de levensduurverlenging van Doel 1 en 2 lobbyde. Kennelijk stond dat politieke succes toch niet in de sterren geschreven. Backaert was immers ook de man die tegelijkertijd alles in gereedheid bracht om onverwijld aan de ontmanteling van de 40 jaar oude reactoren te beginnen. Ter herinnering: Doel 1 werd op 15 februari vorig jaar stilgelegd, zoals voorzien in de wet op de kernuitstap van 2003 die pas eind november werd herroepen. ‘Normaal gezien waren we nu al volop bezig’, zegt Backaert. ‘Nog niet aan de echte ontmanteling, eerst moesten we alle splijtstof uit de reactor evacueren en de installaties ontsmetten, een klus die toch gauw drie tot vier jaar vergt. In die overgangsperiode moesten we bij het NIRAS een definitief ontmantelingsplan indienen en bij het FANC een ontmantelingsvergunning aanvragen. De ontmantelingsplannen voor Doel 1 en 2 lagen overigens al maanden klaar’.

Toch werden die nooit bij het NIRAS, in België exclusief bevoegd voor stockage en berging van radioactief afval, ingediend. Groen-kamerlid en energiespecialist Kristof Calvo heeft daar meermaals over geïnterpelleerd. Volgens Calvo, daarin bijgetreden door het NIRAS, moesten de plannen uiterlijk drie jaar voor de stopzetting worden ingediend. In 2012 dus, gelet op de voorziene sluitingsdatum van Tihange 1, Doel 1 en 2. ‘Een foute interpretatie van de wet’, zegt Bacquaert. ‘Het FANC heeft onze visie bevestigd: niet het moment van de stopzetting van de stroomproductie is van belang, wel het verstrijken van de exploitatievergunning. Die blijft geldig zolang er nog splijtstof in de reactor aanwezig is. 2019 was altijd onze streefdatum voor de start van de ontmanteling. We lagen dus perfect op schema om onze plannen bij het NIRAS in te dienen’.

 SAFESTORE

Achteraf bekeken lijkt het een storm in een glas water. De levensduurverlenging van Doel 1 en 2 _ Tihange 1 kreeg al in maart 2014 van de regering-Di Rupo uitstel van executie _ maakte een einde aan de interpretatiestrijd. De polemiek illustreert echter perfect dat de ontmanteling van kerncentrales behalve een technische en financiële titanenklus ook een juridisch en bureaucratisch kluwen is. Een halve meter papier plus cd-roms en usb-sticks met powerpoints, zo moeten we ons het ontmantelingsplan voor Doel 1 en Doel 2 voorstellen. ‘Dat werk is niet verloren’, zegt Backaert. ‘Natuurlijk zullen we tegen 2025 moeten actualiseren. In tien jaar kan er veel veranderen. De technologie, maar vooral de regelgeving en de economische realiteit. Actualiseren, dat doen we hier voortdurend. De wet verplicht ons immers om de drie jaar een globaal ontmantelingsplan voor het complete park van zeven reactoren aan het NIRAS voor te leggen, met een kostenraming en technisch stappenplan per site. Dat is al behoorlijk gedetailleerd, maar de definitieve ontmantelingsplannen gaan uiteraard veel verder’.

Aan buitenlandse voorbeelden ontbreekt het niet. Volgens het Wereld Nucleair Forum worden momenteel 110 commerciële kernreactoren ontmanteld, naast een veelvoud van kleine onderzoeksreactoren. Alleen al in de VS zijn op dit moment 19 reactoren van verschillende generaties, types en vermogens in decommissioning. Meestal wordt gekozen voor de SAFESTORE-aanpak: de splijtstof wordt verwijderd en in speciale opslagvaten op de eigen site of die van een andere kerncentrale bewaard. Daarna wordt het gebouw dichtgemetseld en begint het lange wachten. Vermont Yankee, een 620 megawatt kokendwaterreactor (BWR) uit 1972 die twee jaar geleden werd stilgelegd, zal pas tegen 2073 volledig ontmanteld zijn. Ook termijnen van 70 jaar komen voor, zo blijkt uit het overzicht van de US Nuclear Regulatory Commission. Voordeel van deze aanpak: als de ontmanteling echt begint, is de radioactiviteit in het reactorgebouw tot een minimum herleid. Ook in het Nederlandse Dodewaard wordt die strategie gevolgd. De 58 megawatt BWR, in de jaren zestig als onderzoeksreactor gebouwd, leverde tot 1997 stroom. In dat jaar veranderde Dick Kers van functie. In plaats van diensthoofd chemie werd hij site manager, belast met de ontmanteling van de centrale. De 55-jarige ingenieur hoopt het er nog bij te zijn wanneer in 2045 met de definitieve ontmanteling wordt begonnen. Met een beetje geluk maakt hij het nog mee wanneer het terrein nog eens tien jaar later aan de natuur wordt teruggegeven, als weideland in de uiterwaarden van de rivier de Waal. ‘Ik spreek liever niet van SAFESTORE’, zegt Kers. ‘Dat concept komt uit Amerika, waar heel andere regels gelden. Ze bewaren de splijtstof op de eigen site, sluiten de gebouwen af en lassen erg lange wachttijden in. Bij onze aanpak wordt de splijtstof naar een opwerkingsfabriek afgevoerd. Veilige insluiting, zoals dat heet, duurt minder lang maar vergt anderzijds een actiever beheer. Ik heb twee collega’s om het gebouw te bewaken en te onderhouden. Ventilatiefilters vervangen, stralingsniveaus monitoren, er komt heel wat bij kijken. Gras maaien en schoonmaken in de controlekamer laten we aan onderaannemers over’.

Kalkar

zo kan het dus ook: Kalkar-Duitsland, van Kerncentrale tot pretpark (foto: Wikipedia)

Gidsland Duitsland

‘SAFESTORE is niet onze keuze’, zegt ingenieur Backaert. ‘Ons globaal plan gaat al vanaf de eerste versie uit van DECON, zeg maar directe ontmanteling. Al moeten we direct wel met een korrel zout nemen. Met de voorbereiding en vergunningsaanvragen inbegrepen, rekenen we toch op minstens 15 jaar per reactor’. Niet Amerika, wel Duitsland is voor Electrabel het gidsland inzake decommissioning. Ervaring zat bij onze Oosterburen die na de kernramp van Fukushima in 2011 beslisten om tegen 2022 alle nucleaire centrales te sluiten, een koerswijziging die ze hard maakten door onmiddellijk alle voor 1980 gebouwde reactoren stil te leggen. Het gaat om acht eenheden, de vergunningsaanvragen voor de ontmanteling zijn binnen. Vijf andere reactors verkeren in verschillende uitvoeringsstadia, terwijl negen sites al werden vrijgegeven, wat betekent dat er geen stralingsmonitoring meer nodig is op terreinen waar decennialang kernenergie werd opgewekt.

Volgens Gerhard Schmidt, specialist nuclear decommissionning aan het Darmstadt Öko Institut, kost het tussen 8 en 15 jaar om een reactor te ontmantelen. Technische ervaring en kwaliteit van projectmanagement bepalen de snelheid, maar het draaiboek ligt vast. Altijd eerst de fuel, goed voor 99 procent van de radioactiviteit, evacueren. Vervolgens gebouwen decontamineren, installaties afbreken, het binnenwerk van het reactorvat verwijderen, daarna volgen het vat en het betonnen omhulsel, het zogenaamde biologisch schild. Rest alleen nog de afbraak van de gebouwen, wat weinig meer om het lijf heeft dan een routineuze sloopoperatie. ‘Het grote voordeel van DECON is de beschikbaarheid van expertise’, aldus Schmidt. ‘Als je veertig jaar wacht zoals in Amerika, zijn alle ingenieurs die de centrale kennen al lang dood of met pensioen. Bij onmiddellijke afbraak kun je wel de nodige technici en specialisten aan boord houden. In feite zie ik in SAFESTORE niks dan nadelen. De kosten zijn veel moeilijker te beheersen, en zelfs het argument van het lagere stralingsniveau snijdt geen hout meer. Alle stralingsgevoelige afbraakwerken gebeuren tegenwoordig met afstandsbediende robots’.

Duitse operatoren moeten hun ontmantelingsplannen technisch en financieel door een gespecialiseerd ingenieursbureau laten doorrekenen. De bekendste naam is NIS-Siempelkamp, het bureau dat ook door Electrabel wordt ingeschakeld bij de verplichte, driejaarlijkse update van het globale ontmantelingsplan. Er zal aan de volgende versie flink geschaafd moeten worden. In vorige edities zat een gat van tien jaar tussen de ontmanteling van Doel 1 en 2 en de andere reactoren, tijd die Electrabel dankbaar kon gebruiken om ervaring op te doen. ‘Door de levensduurverlenging schuift alles in elkaar’, zegt Backaert. ‘Het wordt secuur plannen. Naast de knowhow binnen de groep zullen we ook hooggespecialiseerde onderaannemers moeten inhuren. Die kunnen niet altijd op twee op drie plaatsen tegelijkertijd werken’. Human resources was een belangrijk onderdeel in het definitieve maar alsnog voorbarig gebleken ontmantelingsplan Doel 1 en Doel 2. Een deel van het personeel zou naar Doel 3 en 4 migreren, anderen werden bij de ontmanteling ingezet. Die tweedeling moet in principe binnen tien jaar niet meer worden gemaakt. ‘Na 2022 wordt ENGIE-Electrabel een ander bedrijf’, zegt Backaert. ‘Op groepsniveau blijft stroomproductie de core business, maar de medewerkers van onze kerncentrales zullen geen elektriciteit meer maken maar installaties afbreken’.

Eurochemic

Zeggen dat er in België geen precedenten bestaan, is overdreven. De BR3, een van de kleine onderzoeksreactoren van het Studiecentrum Kernenergie (SCK) in Mol, werd in 1988 stilgelegd. De ontmanteling begon pas 14 jaar later en duurde tot 2011. ‘Pionierswerk’, zegt vicedirecteur Frank Hardeman. ‘De ontmanteling maakte deel uit van een Europees onderzoeksproject. Snelheid was geen doel op zich. We hebben er veel van geleerd, kennis die we bij projecten in binnen- en buitenland hopen te verzilveren’. Een soortgelijk verhaal tekenen we op bij Belgoprocess in Dessel waar de opwerkingsfabriek Eurochemic werd ontmanteld. De fabriek, in 1966 opgestart als Europees samenwerkingsproject, viel door onenigheid tussen de deelnemende landen al in 1974 stil. In die korte periode werden in Dessel revolutionaire opwerkings- en conditioneringstechnieken voor nucleair afval zoals verglazing, pyrolyse en bitumering op punt gesteld. Die technologie vond vlot haar weg naar het buitenland, maar België bleef met het nucleair passief achter. Belgoprocess, de opvolger van Eurochemic dat op zijn beurt onder de vleugels van het NIRAS opereert, heeft er bijna 25 jaar over gedaan om het dertig meter hoge gebouw te ontmantelen. Kostprijs: 210 miljoen euro, een bedrag dat we met zijn allen via een heffing op onze stroomfactuur aan het afbetalen zijn. Dat zou ons voor de ontmanteling van de kerncentrales van Electrabel niet mogen overkomen. Maar wie zal dan die grootste Belgische sloopoperatie ooit betalen, en vooral: wat zal het kosten?

Synatom moet de factuur betalen. De naamloze vennootschap beheert de zogenaamde nucleaire provisies waarmee ten gepasten tijde de afbraak van de centrales zal  gefinancierd worden. De bijdragen aan dit fonds komen van Electrabel en in veel mindere mate van EDF-Luminus, kleinaandeelhouder in de Belgische kerncentrales. Goed om weten: Electrabel is voor de volle 100% eigenaar van Synatom, één aandeel van de Belgische staat niet te nagesproken. Het geld van Synatom is dus ook het geld van Electrabel. Broekzak-vestzak? Raar. ‘Helemaal niet raar’, zegt Robert Leclère, CEO van Synatom, ‘want dat is zo voorzien in de wet op de nucleaire provisies’.

6,2 miljard

Electrabel heeft een schatting gemaakt van de te verwachten kosten voor de afbraakwerken. Die raming moet als onderdeel van het ontmantelingsplan om de drie jaar geactualiseerd worden en is gebaseerd op het volume afbraakmateriaal, het benodigde personeel, het aantal manuren per soort materiaal, enzovoort. Praktijken zoals in Amerika, waar reactorvaten in hun geheel uit de centrale worden gelicht en diep in de woestijn van Utah worden begraven, zijn hier onmogelijk. Backaert: ‘Bij ons is de vraag meer of je een reactorvat in stukken van een vierkante meter groot snijdt, dan wel of je alles bij Niras in postzegelformaat moet aanleveren. Een detail, maar wel met grote gevolgen voor de kostprijs. De regelgeving daaromtrent is vandaag nog niet helemaal duidelijk. Alleszins komt het erop aan de nucleaire afvalstroom zoveel mogelijk te beperken. Daar bestaan technieken voor, zoals het afschrapen van betonwanden. Alleen de oppervlakte aan de binnenzijde is besmet, de rest hoeft niet in de radioactieve afvalstroom’.

Volgens de jongste raming van Electrabel zal er voor alle centrales samen in totaal 6,265 miljard euro nodig zijn. Dat zou de eindfactuur zijn tegen pakweg 2045. Dat geld is er vandaag niet. Leclère: ‘Indien we vandaag de hele ontmanteling in één keer zouden bestellen en betalen, hebben we 4,7 miljard euro nodig. Dat is uiteraard allemaal fictie, want de centrales zullen nog jaren draaien. Het is de opdracht van Synatom om onze reserves via beleggingen te laten aangroeien tot uiteindelijk 6,2 miljard’.

Of dat zal volstaan, kan eigenlijk niemand voorspellen. In Nederland rekent men voor de centrale van Dodewaard op 180 miljoen euro en in Borssele moet men tegen de sluiting in 2034 zo’n 491 miljoen aan de kant hebben. Het verwerken van de splijtstof is in die bedragen niet begrepen. De ontmanteling van de in 1994 afgeschakelde Duitse Kernkraftwerk Würgassen kostte uitbater E.ON liefst een miljard euro. Tien jaar later kostte de afbraak van de bijna identieke centrale in Stade nog de helft. Technologische vooruitgang en ervaring kunnen dus de prijs drukken. Toch berekenden experts van het Öko-Institut Darmstadt dat ontmanteling altijd rond de 750 miljoen kost, wat ook de omvang van de centrale is.

W-133.06-DW-LG

 

Broekzak-vestzak?

In het Synatom-ontmantelingsfonds zit vandaag ongeveer 3,3 miljard. Daarnaast hebben Electrabel  en EDF al zo’n 4,7 miljard in een tweede Synatom-fonds gestort voor de afvoering en verwerking van bestraalde splijtstof. In totaal dus 8 miljard, een aardig bedrag dat met de nodige voorzichtigheid moet worden belegd. Volgens de wet mag Synatom daarbij tot driekwart van dat geld weer uitlenen om rente te incasseren. Dat gebeurt ook: Synatom heeft 5,8 miljard uitgeleend aan… Electrabel. Wat het bedrijf daarmee doet, is zijn zaak. De lening is niet gebonden aan voorwaarden zoals bijvoorbeeld investeringen in hernieuwbare energiebronnen. Electrabel moet als exploitant van de kerncentrales de miljarden aan Synatom betalen om de latere afbraak te financieren, maar krijgt dus wel driekwart van dat geld meteen terug als lening van Synatom. Ook dat lijkt broekzak-vestzak. ‘Nee’, zegt Leclère, ‘want Electrabel betaalt Synatom elke drie maand 4,8 procent intrest op dat bedrag’.

Die 4,8 procent is de zogenaamde actualisatievoet die om de drie jaar wordt vastgelegd door de Federale Commissie voor Nucleaire Voorzieningen binnen Synatom. Dat rendement heeft Synatom vandaag nodig om haar kapitaal op termijn tot die 6,2 miljard te laten aangroeien. We leven al enkele jaren met historische lage rentevoeten. Waarom betaalt Electrabel dan die torenhoge rente als het veel goedkoper miljarden zou kunnen lenen bij de banken? Leclère: ‘We hanteren vergelijkbare tarieven als in onze buurlanden Frankrijk en Duitsland. Als Electrabel goedkoper zou lenen bij de bank en Synatom daardoor onvoldoende provisie zou kunnen aanleggen, dan moet Electrabel uiteindelijk toch dat verschil bijpassen. Dat is de wet’. De topman van Synatom wijst er nog op dat ook die actualisatievoet geregeld wordt aangepast. ‘Drie jaar geleden was de rente zelfs 5 procent en eind dit jaar wordt ze opnieuw berekend.’

Codenaam Bianca

Experts wijzen er op dat het grote voordeel voor Electrabel is dat het alleen die intrest en geen kapitaal terugbetaalt. Dat kapitaal komt pas aan het einde van de rit, bij de effectieve afbraak van de centrales. Als Electrabel dan nog bestaat, want het gaat niet zo goed in de sector. Engie-topman Gérard Mestrallet wees er eind vorig jaar zelf op dat ‘de elektriciteitsbedrijven tot 2008 tot de meest rendabele in Europa behoorden, maar nu is de situatie totaal omgekeerd‘. Toch is Leclère er gerust op: ‘Een bedrijf gaat niet van de ene op de andere dag failliet. Synatom controleert permanent of alle bedrijfseconomische ratio’s van Electrabel gunstig blijven. Het bedrijf moet ook altijd minstens een rating BBB+ hebben van de internationale ratingbureaus. Als die rating zakt, kan de Federale Commissie voor Nucleaire Voorzieningen de graduele terugbetaling van het kapitaal eisen’. Geruststellend, maar toch. BBB+ is in de financiële sector geen topkwaliteit zoals A-ratings, maar zogenaamd ‘aanvaardbare kwaliteit’ (lower medium grade).

Moederbedrijf ENGIE heeft grote plannen. In de VS zou de groep een aantal centrales afstoten en ook de activiteiten in de Benelux zouden worden afgesplitst en apart naar de beurs gebracht. Met andere woorden, Electrabel zou dan niet meer onder de grote paraplu van multinational ENGIE schuilen. Mestrallet bevestigde dat zo‘n plan, met codenaam Bianca, wordt onderzocht. Experts vrezen dat Electrabel met dat scenario wel eens een heel stuk minder kredietwaardig zou kunnen worden. En wie draait dan op voor de ontmantelingskosten? De belastingbetaler? Leclère is formeel: ‘De belastingbetaler loopt geen risico, ook niet als er lijken uit de kast zouden vallen bij de ontmanteling. Electrabel zal moeten bijpassen.’

nieuwe levensduurverlenging

Intussen heeft het Niras een vergunningsaanvraag  lopen voor de bouw in Dessel van een bovengrondse categorie A-berging voor laag-en middelactief, kortlevend afval. De capaciteit van 70.000 kuub moet volstaan om al het in België geproduceerde afval, uit het verleden zowel als de toekomst, te bergen. 60 procent daarvan is voor het puin van de zeven kernreactors bestemd. Langlevend afval, een tiende van de nucleaire stroom, wordt tijdelijk gestockeerd in afwachting van geologische berging in de Kempense klei. Wat er met de splijtstof moet gebeuren, is nog onduidelijk. Sinds 1993 liggen de opgebruikte, hoogradioactieve uranium en MOX-staven op de sites van Tihange en Doel te wachten op een politieke beslissing. Ondergronds bergen of opwerken tot nieuwe brandstof zijn de opties die het NIRAS na 20 jaar tot op het bot heeft onderzocht. ‘Tegen 2022 moet er écht een beslissing komen’, zucht directeur Jean-Paul Minon. Het mag duidelijk zijn waarom het NIRAS de driejaarlijkse ontmantelingsplannen van Electrabel niet alleen technisch maar ook financieel evalueert. De berging en conditionering van de immense afvalstroom weegt gigantisch zwaar in het totale kostenplaatje.

Het laatste woord ligt evenwel bij het FANC. Pas als de nucleaire waakhond officieel bevestigt dat alle radioactiviteit is verdwenen, worden de ontmantelde sites voor herbestemming vrijgegeven. Dromen van extra natuur of landbouw op Linkeroever mag, maar Niras-topman Minon voorspelt nu al een grote vraag naar industrieterreinen in de haven. Koffiedikkijken, dertig jaar is lang. Best mogelijk dat tegen dan een erfgoedcomité met succes ijvert voor de bescherming van een van de koeltorens. Best mogelijk ook dat al het voorgaande puur speculatief is omdat er tegen 2022 tussen regering en Electrabel een nieuwe nucleaire deal met levensduurverlenging wordt gesloten. ‘In Amerika wordt drievierden van de kerncentrales tot 60 jaar verlengd’, zegt Synatom-baas Leclère. ‘Dat België initieel voor 40 jaar koos, was een politieke keuze. In de Verenigde Staten is kernenergie geen politiek thema, daar is men nu studies aan verrichten om centrales 80 jaar te laten draaien. Technisch is dat geen enkel probleem. De meeste verlengingen worden trouwens niet voor tien maar voor twintig jaar gegeven, zoals ook in het Nederlandse Borssele is gebeurd.’ Het lobbyen kan beginnen.

 

VTM-journalist Robin Ramaekers bij de Syrische Koerden

Humo, 2 februari 2016

‘Als Rudi een scherfvest draagt, is  dat functioneel. Als ik het doe, ben ik een aansteller’.  

 

1517291

bron: VTM NIeuws

Robin Ramaekers is net terug van een weekje Rojava, een lap grond in Noordoost-Syrië die recent door Koerdische strijders op Islamitische Staat werd heroverd. Zelf heeft de vliegende reporter sinds zijn opgemerkte overstap van de Reyerslaan naar de Medialaan nog veel meer terrein gewonnen. ‘Bij VTM is de concurrentie op de buitenlandredactie een stuk kleiner dan bij de VRT’, zegt hij. ‘De conflictgebieden heb ik sowieso in mijn portefeuille. De voorbije drie jaar heb ik dan ook als een bezetene gereisd. Gaza, Congo, Burundi, Egypte, Turkije soms weet ik niet aan welke brandhaard voorrang te geven. Oost-Oekraïne, daar ben ik het voorbije jaar wel zeven keer geweest. Om maar te zeggen dat ik me mijn overstap niet beklaag. VTM Nieuws gelooft meer dan ooit in buitenlandse verslaggeving. Een weekje Syrië, dat is een serieuze investering’.

Humo: het was ook geen sinecure. Je hebt met cameraman Jo Verstichel de Koerdische opmars in Noordoost-Syrië in beeld gebracht, een odyssee langs een 500 kilometer lange frontlinie waar Koerden en IS-strijders op sommige plekken letterlijk oog in oog staan. Hoeveel voorbereiding kruipt in zo’n onderneming?

Ramaekers: ‘Ik liep al twee jaar rond met het plan om naar Syrië te gaan. Ik heb eerst geprobeerd een visum voor Damascus te krijgen om aan de kant van het regime poolshoogte nemen. Zonder resultaat, al heeft het bij de eerste poging weinig gescheeld. Had ik dat interview met president Assad niet aangevraagd, dan was mijn dossier wellicht op de winnende stapel beland. (lacht). Toch liet het idee me niet los. Vorig jaar stond ik met de verzamelde wereldpers op een heuvel nabij de Turkse grensstad Suruç. In de verte zagen we Kobani liggen, waar de Amerikanen op dat moment IS- stellingen aan het bombarderen waren. Het was een surreële ervaring, alsof we vanuit een loge naar een openluchtspektakel keken. We hoorden de explosies, we zagen de rookpluimen, de hele stad werd aan puin geschoten. Ter plaatse gaan kijken, was op dat moment volstrekt onmogelijk, maar mijn besluit stond vast. Vroeg of laat wil ik naar Kobani om de verwoestingen te filmen’.

- hoe ben je tenslotte in Syrië geraakt?

Ramaekers: ‘Niet via Libanon of Jordanië, want dan beland je in IS-gebied. En ook niet via Turkije, want sinds de opmars van de Syrische Koerden houden ze de hele grens potdicht. Ik heb zoals de meeste buitenlandse journalisten de Iraakse route genomen. Dat ging verrassend vlot. Je vliegt rechtstreeks van Frankfurt op Erbil, de hoofdstad van wat tegenwoordig de autonome regio Iraaks Koerdistan heet. Van daar is het nog vier uur rijden naar de Tigris, waar je met een boot naar de Syrische kant oversteekt. Ze slaan een stempel in je pas en hup, je bent binnen. Alles gebeurt met de glimlach en vaak ook met een kop gesuikerde thee er bovenop. Er heerst aan weerskanten van de grens een blije, optimistische stemming. Zowel de Iraakse als de Syrische Koerden verkeren duidelijk in een winning mood’.

strookt dat met de feiten op het terrein?

Ramaekers: ‘Iraaks Koerdistan is een rijk gebied. De oliepompen draaien er op volle toeren, in Erbil zie je de luxehotels en kantoortorens uit de grond rijzen. Rojava is een ander verhaal. Pakweg een jaar geleden was het Koerdisch gebied verschrompeld tot een paar geïsoleerde restgebieden. De troepen van IS rukten steeds verder op en joegen tienduizenden Koerden op de vlucht. De slag om Kobani, waar de Koerden dank zijn Amerikaanse luchtsteun uit een verloren positie konden terugvechten, was een keerpunt. Het afgelopen jaar hebben ze IS stelselmatig teruggedreven, dorp na dorp, tot over de Eufraat. Momenteel lassen ze een adempauze in, maar ze willen nog verder oprukken. Misschien wel naar de IS-hoofdstad Raqqa, vanwege de symboolwaarde. Maar wellicht proberen ze eerst westwaarts door te stoten, naar Efrin. Als ze een brug kunnen slaan met die Koerdische enclave, dan hebben ze heel Rojava onder controle’.

-  komt daarmee de droom van een onafhankelijk Koerdistan dichterbij? Het samensmelten van de Iraaks en Syrische gebieden zou alvast een flink territorium met veel petroleum opleveren…

Ramaekers: ‘Zo simpel is het niet, daarvoor is de Koerdische kwestie veel te complex. De Iraakse peshmerga zitten op een heel andere golflengte dan de YPG, het leger van de Syrische Koerden dat net als de Turks-Koerdische PKK op marxistische leest is geschoeid. Geen toeval, want de banden tussen die laatste twee zijn erg nauw. Er wordt vaak gezegd dat de PKK in Rojava de plak zwaait. Of dat klopt? Geen idee, maar feit is dat er heel veel PKK’ers met de YPG meevechten. We konden ze er gemakkelijk uitpikken. De Syrische YPG’ers praatten graag voor de camera, de meeste PKK’ers wilden niet in beeld. Aan de uniformen kon je het verschil moeilijker zien. Turkse of Syrische Koerden, ze hebben bijna allemaal een foto van PKK-leider Öcalan op hun mouw. Öcalan is alomtegenwoordig in Rojava, maar als je Syrische Koerden vraagt of ze hem als hun natuurlijke leider erkennen, krijg je een vaag antwoord. Ze zien Öcalan eerder als een symbool, niet als een politieke leider. Ik zei het al, de Koerdische kwestie is hopeloos ingewikkeld. In Rojava vechten bijvoorbeeld ook Arabische en Christelijke milities met de Koerden mee’.

Turkije is als de dood voor het Koerdisch reveil. Daar iets van gemerkt?

Ramaekers: ‘Oh ja, er wordt op dit moment in Oost-Turkije hevig gevochten tussen het leger en de PKK.  We zagen het op de televisie als we een theehuis binnenliepen, en we werden er voortdurend op aangesproken. Wat doen jullie hier? De echte oorlog speelt zich nu in Turkije af, in Kars. Ik zou best naar Turks Koerdistan willen gaan, maar daar kom je als journalist niet binnen. Natuurlijk heeft de spanning alles te maken met de ontwikkelingen in Syrië. Turkije wil onder geen beding dat de Koerden erin slagen de brug met Efrin te slaan, want dan controleren ze de volledige Turks-Syrische grens. Daarom steunen ze stiekem IS, beweren alle Koerden die ik sprak. Een krasse stelling, maar er zijn sterke aanwijzingen. Zolang IS Rojava controleerde, lieten de Turken de grensovergangen wagenwijd open staan. We hebben op de grens in Tell Abyad de tunnel gefilmd waarlangs Raqqa rechtstreeks met wapens en zwaar materiaal werd bevoorraad. Zo breed als een autosnelweg, dat bouw je niet zonder medeweten van het Turkse leger’.

veel sporen van IS-terreur gezien?

Ramaekers: ‘Overal. Erg beklijvend was ons bezoek aan de pas bevrijde stad Al Hawl. Compleet verlaten, net zoals de vele spookdorpen die we hebben bezocht.  Bij het binnenrijden wezen de escorterende YPG-militairen op een rond punt. Dat was de plek waar IS de hoofden en lichamen van geëxecuteerde gevangenen uitstalde. Er was ook een onderaardse gevangenis, een reeks met metalen deksels afgesloten kamers waarin IS tegenstanders letterlijk liet creperen. Het moet een gruwelijke doodstrijd zijn geweest, we hebben de afscheidsberichten gefilmd die sommigen op de muren hebben geschreven’.

YPG heeft ook een vrouwelijke aflevering, de YPJ. Is dat meer dan een snoepje voor de internationale pers?

Ramaekers: ‘Absoluut. Vrouwelijke militairen zijn alomtegenwoordig, ze zijn zwaarbewapend en vechten in de voorste linies. Dat past in het marxistische gelijkheidsideaal, maar het is ook een tactische zet. We hebben verschillende van die jonge vrouwen gesproken. Ze vertelden allemaal dat IS-strijders doodsbang zijn om door een vrouw te worden gedood, want in dat geval gaan ze niet naar het paradijs en mislopen ze hun rendez-vous met de 72 maagden’.

-  zou je deze reportagereeks als VRT-journalist op dezelfde manier hebben gemaakt?

Ramaekers: ‘Waarom niet? Ik zie geen verschil in aanpak, behalve dat we bij VTM meer op live verslaggeving inzetten. Op zich is het comfortabeler: alles opnemen, thuis rustig monteren en de reeks dan met de nodige bombarie op antenne te gooien. Door al ter plaatse verslag uit te brengen, maken we het onszelf bij VTM moeilijk. We hebben erg lange dagen geklopt, meestal waren we van zes uur ’s morgens tot zonsondergang op pad. Daarna konden we gaan monteren en dan werd het spannend. Zal het lukken het zaakje via de mobiele satelliet naar Vilvoorde door te sturen? Dat lukte niet altijd, satellietsignalen worden gescrambeld. Als dat het geval was, moesten we in het holst van de nacht naar de grens om met Turkse sim-kaarten een signaal van een GSM-mast op te pikken. Uren mee bezig geweest, we hebben die week nauwelijks geslapen’.

-  prangende toestanden meegemaakt?

Ramaekers: ‘Een keer ben ik bang geweest, toen we bij Tishrin de Eufraat overstaken en er de meest vooruitgeschoven posities van de Koerden bezochten. We filmden een bevriende Arabische militie die een als  grondwapen gerecycleerde luchtafweerbatterij aan het testen was. Het doelwit was een verlaten gebouw op minder dan een kilometer afstand. Terwijl ze lekker aan het schieten waren, bleken er nog IS-strijders in dat gebouw te zitten. Voor we het goed beseften, zaten we temidden van een griezelig echt vuurgevecht. Het Nieuwsblad heeft een still uit mijn verslag van die schietpartij gepubliceerd, ik sta er op met helm en kogelvrij vest. Robin Ramaekers zoekt weer eens het gevaar op, luidde de besmuikte commentaar. Daar gaan we weer, dacht ik toen ik het las’.

waarom?

Ramaekers: ‘Altijd weer dat zinspelen op mijn verslag in Haïti. (Ramaekers belandde in een mediastorm toen bleek dat hij geluidsopnamen had gemanipuleerd om zijn verslag spannender te maken, ER). Het is al vijf jaar geleden, maar sommigen blijven die ene inschattingsfout als mijn voornaamste wapenfeit beschouwen. Alsof ik daar met een CD’tje met geweerschoten rondliep. Nonsens. Schuiven met geluid was een onverstandige oplossing voor een vormelijk probleem. Dom en niet voor herhaling vatbaar, punt aan de lijn. Rudi Vranckx zouden ze nooit met zo’n schampere commentaar opvoeren. Als Rudi een scherfvest draagt, is  dat functioneel. Als ik het doe, ben ik een aansteller. Dat blijft me irriteren’.

-  vind je het vervelend als ze je de Rudi Vranckx van de Medialaan noemen?

Ramaekers: ‘Ja, want ik zie het verband niet. Wat niet wegneemt dat ik veel respect en sympathie voor Rudi heb. We kennen elkaar goed, Rudi was trouwens een van de weinigen die het voor mij heeft opgenomen toen ik na Haïti bij de VRT in een storm belandde. Natuurlijk is er tussen de zenders concurrentie. Als het ergens in de wereld brandt, proberen we allebei als eerste ter plaatse te zijn. Maar onder collega’s? Als ik naar een gebied zoals Syrië trek, belet niks me Rudi te bellen om tips over veiligheid te vragen. Of Jan Eikelboom van Nieuwsuur, nog zo’n fijne collega die me dit keer aan een uitstekende fixer heeft geholpen’.