Brits-Ghanese activiste Afua Hirsch over racisme en oogkleppen

 

“Als zwarte of bruine persoon word je als een afwijking bekeken”

Afua Hirsch is een polariserende stem in het Britse samenlevingsdebat. Volgens de Daily Mail pookt ze in haar eentje de rassentegenstellingen aan. De auteur van ‘Waarom Ras ertoe doet’, laat zich echter niet intimideren. Een gesprek over opgroeien in een raciaal gemengd gezin, en over de kwaal van verborgen en zichtbaar racisme. “Venus en Serena Williams hebben me uit mijn identiteitscrisis geholpen”.

 

foto: Debby Termonia

foto: Debby Termonia

 

Prins Charles vond het zelf een geslaagde grap. Op weg naar een van de vele Gemenebest-hoogmissen vorige week in Londen werd hem een boek overhandigd. Schenker en co-auteur Anita Sethi, zelf van Brits-Guyaanse afkomst, vertelde erbij dat het over de vaak pijnlijke geschiedenis van Commonwealth-migranten ging. De prins van Wales negeerde die toelichting, maar pareerde met een persoonlijke vraag. “And where are you from? Manchester? Well, you don’t look like it!’. Afua Hirsch giert het uit als ik haar de anekdote in een Amsterdamse tearoom vertel. Ze heeft het zo druk met de promotie van haar boek ‘Waarom ras ertoe doet’, dat ze nog geen tijd vond om The Guardian te bekijken waar een hilarisch stuk over het voorval verscheen. ‘Typisch voor de Britse royals’, luidt haar commentaar. ‘Ze bekijken de wereld nog altijd alsof the Empire nooit werd opgedoekt. Charles kan er wat van, maar zijn vader prins Philip was de absolute kampioen. Je weet toch wat hij tegen de vorige Nigeriaanse president Obasanjo zei, toen die in traditionele kledij op een gala-avond verscheen? Zo, ik zie dat u alvast uw slaapkleed heeft aangetrokken’.

Ze mag er dan smakelijk om lachen, echt grappig vindt ze het niet. Afua Hirsch weet hoe het voelt om door witte medeburgers tegen de Brit-maatstaf te worden gehouden. Haar moeder is een tweede generatie migrant uit Ghana, haar half-joodse vader heeft een migratieverhaal dat in nazi-Duitsland begint. Een welgesteld koppel: Afua en haar jongere zus groeiden op in Wimbledon, een rijke en vooral witte buitenwijk van Londen waar hun als exotisch bevonden verschijning niet altijd welwillend reacties uitlokte. “Waarom ras ertoe doet” is een persoonlijk verslag van een queeste naar identiteit die begon toen ze als tiener ging beseffen dat haar Britse burgerschap nooit vanzelfsprekend zou worden. Studies filosofie en rechten in Oxford, ook al een lelieblank bastion waar het Europese superioriteitsgevoel in standbeelden en bibliotheken staat gebeiteld, konden dat gevoel alleen maar versterken. Van de weeromstuit omhelsde ze haar Afrikaanse roots. Ze trouwde met Sam, een Ghanees-Britse rechtenstudent uit het door kansarmoede, drugs en geweld geteisterde Tottenham in Noord-Londen. Ze ging werken in West-Afrika, eerst voor een NGO in Senegal, daarna als correspondent voor The Guardian in het bloedeigen Ghana. Puzzelstukken vielen op hun plaats, maar het gevoel van vervreemding bleef. Ghana, waar ze met Sam ternauwernood een brutale hold-up overleefde, voelde nog minder aan als thuis dan Wimbledon waar ze intussen met man en dochter is  teruggekeerd. Maar haar persoonlijke verhaal vormt slechts het kader voor een veel ambitieuzer boek. De auteur borstelt een veelgelaagd portret van een Britse maatschappij die stijf staat van openlijk en verborgen racisme. De sociaal-economische kloof die parallel met de kleurbarrière loopt, de obsessie met het witte schoonheidsideaal, de blinde vlek voor duistere bladzijden uit het koloniale verleden, het nut van de Goede Migrant, Hirsch ontmaskert genadeloos de illusie van de post-raciale samenleving.

In de Britse media is ze intussen een bekende naam met een luide stem in het verhitte samenlevingsdebat. Uiteraard ontbrak ze niet toen vorige week het Windrush-schandaal met orkaankracht over de Commonwealth-jamboree raasde. Voor wie het heeft gemist: in het oog van de storm staan de nazaten van zo’n 57.000 migranten uit de Britse Caraïben die tussen 1948 en 1971 naar Groot-Brittannië werden gehaald om bij de wederopbouw te werken. Decennialang verkeerden ze in de illusie dat ze Britse staatsburgers waren, net zoals hun kinderen en kleinkinderen. Door nieuwe migratieregels, ironisch genoeg vooral bedoeld om de Oost-Europese migratie af te remmen, nota bene bedacht door Theresa May die toen nog minister van binnenlandse zaken was, dreigen ze al hun rechten en zelfs verblijfstitels te verliezen. De voorbije weken regende het in de Britse pers schrijnende verhalen van Windrush-telgen die  werk, gezondheidszorg of rijbewijs waren verloren, als ze al niet op weg waren naar deportatie.

spijt dat het Windrush-schandaal te laat komt voor uw boek?

Afua Hirsch: (gretig). Ik had er zeker een hoofdstuk aan gewijd. Het Windrush-schandaal illustreert perfect van waar mijn boek over gaat. Wie een zwarte of bruine huidskleur heeft, wordt niet als een volwaardig burger gezien, zelfs niet als hij in Engeland is geboren of er een heel leven heeft gewerkt. Andermaal blijkt bovendien dat het Britse migratiebeleid niet draait om het inperken van de stroom nieuwkomers, zogezegd omdat er niet genoeg huizen of banen zijn. Etnisch-raciale overwegingen geven de doorslag, het echte opzet is gekleurde migratie aan banden te leggen. De situatie van de Windrush-kinderen was al jaren bekend, maar het heeft tot vorige week geduurd vooraleer de Britse regering wakker schoot. Niet spontaan, verschillende Caraïbische staatshoofden wilden het probleem tijdens de top van het Gemenebest aankaarten. Ze waren het namelijk beu dat om de haverklap Britten werden gedeporteerd, mensen die hun eiland tientallen  jaar eerder hadden verlaten en er niemand meer kenden. Toen de Britse regering ieder gesprek weigerde, zijn de verhalen in de media beland en is de bal aan het rollen gegaan. Theresa May heeft zich intussen geëxcuseerd en gegarandeerd dat alle Windrush-kinderen hun rechten behouden. Beter laat dan nooit, maar bij mij laat het schandaal een vieze nasmaak in de mond. De toezegging van May houdt een verwerpelijk onderscheid in tussen verdienstelijke en niet-verdienstelijke burgers.

leg dat eens uit…

Hirsch: Voor May was dit een verloren zaak. Niemand, op een paar extreemrechtse fanatici na, staat achter het uitzetten van de Windrush-generatie. Het gaat tenslotte om migranten die we zelf naar hier hebben gehaald om te werken, velen nog als onderdanen van het Rijk dat destijds nog bestond. Maar wat met de grootvader die zestig jaar geleden als kind uit Sierra Leone is geland en die niet bij de wederopbouw heeft geholpen? Als zo iemand op latere leeftijd een misstap begaat, een gevangenisstraf van zes maanden kan volstaan, dan wordt hij zonder pardon teruggestuurd. Dat is al jaren schering en inslag, heb ik tijdens de research voor mijn boek ontdekt. Geen haan die er naar kraait, maar ik noem het een schande. Mensen die hier als kind zijn opgegroeid hebben het recht om hier te leven. Met of zonder verdienstelijk cv, het zijn Britse staatsburgers.

het ontbreekt u de jongste dagen niet aan thema’s om de tanden in te zetten. Zo oogstte de BBC controverse met de heruitzending van “Rivers of blood”, de geruchtmakende speech uit 1958 waarin Tory-MP Enoch Powell waarschuwde voor de gevolgen van immigratie uit de Commonwealth. Waarom ligt dat nog altijd zo gevoelig?

Hirsch: De BBC had natuurlijk een aanleiding, de vijftigste verjaardag. Ik was nog niet geboren, maar volgens mijn ouders was de impact van Powells speech immens. Mensen met een gekleurde migratieachtergrond vreesden echt voor deportatie. Veelzeggend is dat Powell niet zozeer de immigranten viseerde, maar wel hun nazaten. Zwarte of bruine kinderen kunnen nooit echte Britten worden, voorspelde hij. Ze zullen zich nooit integreren, hun massale aanwezigheid zal op rellen en geweld uitdraaien, vandaar het bloed dat in de titel stroomt. Powell, die tot de rechtervleugel van de Tories behoorde, werd uit zijn partij gezet. Dat is nu precies wat de heruitzending zo controversieel maakt: vandaag zijn Powells beweringen mainstream geworden. Veel van wat in Rivers of Blood staat, kun je zelfs uit de mond van  Labour-politici vernemen. Zonder dat de partijleiding met sancties dreigt.

waarom maakt u ras tot de kern van de menselijke identiteit? Je zou evengoed gender, religie of sociale status als bepalende factoren kunnen aanduiden.

Hirsch: Klopt, maar ras is als de olifant in de kamer. Niemand benoemt het, maar het kruipt onder alles. Mijn persoonlijk verhaal is vooral een alibi om die olifant zichtbaar te maken. Structureel, institutioneel racisme, daar is het me om te doen. Kansen en privileges worden nog altijd langs etnische en raciale criteria verdeeld. De bewijzen liggen voor het grijpen. De helft van de zwarte families leeft in armoede, de werkloosheid onder jonge zwarten ligt dubbel zo hoog als bij witte leeftijdsgenoten. Zwarten zijn oververtegenwoordigd in het gevangenissysteem, terwijl ze nagenoeg afwezig zijn in hoogverdienende beroepsgroepen. Alle indicatoren wijzen er op dat we in raciaal erg ongelijke samenleving wonen.

als product van een raciaal gemengd huwelijk bent u evenzeer wit als zwart. Tot zover de theorie, want net als de voormalige Amerikaanse presidet Obama wordt u automatisch als zwart gezien. Hoe komt dat toch?

Hirsch: Het effect van de raciaal gekleurde bril. We zien wel fysieke verschillen, niet de gelijkenissen. Hoe dikwijls heb ik de vraag niet gekregen: waar kom je vandaan? Als ik dan Wimbledon antwoordde, volgde meteen de volgende vraag. Okay, Wimbledon, maar waar liggen je roots? Kijk, die vragen zijn niet eens slecht bedoeld. Echte racisten tonen geen belangstelling, die roepen gewoon fuck off! Maar op de duur krijg je er wel een ongemakkelijk gevoel bij. Wat ik ook doe, zo begint het te dagen, ik hoor er niet echt bij. Wit is de norm, als zwarte of bruine persoon word je als een afwijking bekeken.

bij het lezen bekroop me soms een benauwend gevoel. Kan ik als witte man nog gekleurde medemensen aanspreken zonder op zere tenen te trappen?

Hirsch: Het is nochtans simpel. Als de vraag echt uit nieuwsgierigheid wordt ingegeven, heb ik er geen probleem mee. Ik ben zelf ontzettend nieuwsgierig naar de achtergrond van mensen. Vooral van witte mensen, want je zou eens moeten weten hoeveel diversiteit daar te rapen valt. Roots in Ierland, Nederland, Ijsland, dat waaiert alle kanten op. Maar het blijft natuurlijk een feit: aan witte mensen wordt de waar-kom-je-vandaan-vraag nooit als binnenkomer gesteld. Vorige week nog vertelde mijn beste vriendin wat haar tijdens een business event was overgekomen. Er was zeker honderd man, zij stond er als enige deelnemer met een donkere kleur. De moderator komt binnen en stevent recht op haar. So, bulderde hij joviaal, where are you from? Mijn vriendin kon wel door de grond zakken.

wie Wimbledon zegt, denkt aan tennis, aardbeien, gekke hoeden en peperdure huizen. Was er ook racisme?

Hirsch: Ik ben wel eens tegengehouden door de politie, en op een keer werd ik in een chique winkel letterlijk als potentiële dievegge buiten gekeken. Maar verder? Er was weinig openlijk racisme, maar wel een knagend gevoel van vervreemding. Op school, bij de scouts of in de tennisclub, mijn zus en ik waren altijd de enige bruine meisjes van de groep. Als kind ga je dan onwillekeurig vragen stellen: wie en wat ben ik eigenlijk? Mijn moeder begreep dat geworstel niet. Identiteit was voor haar altijd iets vanzelfsprekends. Ze komt uit Ghana en is zwart, punt aan de lijn. Ik heb uiteindelijk zelf de keuze gemaakt, met dank aan Venus en Serena.

hebben de zusjes Williams u over de kleurbarrière gesleept?

Hirsch: Ze hebben meer dan een handje geholpen. Ik was een jaar of vijftien toen ze in mijn leven kwamen. Ik zie Serena nog op het muurtje voor ons huis zitten, met mijn zus die net van de tennistraining kwam. Serena heeft haar het racket geschonken waarmee ze die dag op Center Court had gespeeld. Maar ook zonder die attentie waren we met de hele familie hevig aan het supporteren. Toen Venus wat later het toernooi won, heeft mama een cake gebakken. Die zijn we zijn vieren gaan afgeven, het was vader Williams die de deur opendeed. De magie zat hem natuurlijk niet alleen in het weergaloze tennis. De hele attitude van Venus en Serena was ontzettend inspirerend. Zwarte meisjes die vanuit het niets kwamen en een door en door witte, elitaire sport op zijn kop zetten. Zonder compromissen, met ingevlochten haar en kleurrijke bandana’s. Terwijl zwarte sporters doorgaans proberen om op te gaan in hun omgeving, deden Venus en Serena precies het tegenovergestelde. Dit onze stijl, te nemen of te laten. Natuurlijk besefte ik het verschil. Venus en Serena kwamen uit een arme familie uit Compton, een ruige achterstandswijk in LA die in niets geleek op Wimbledon. Toch voelde ik meteen een band, en ik ergerde me dan ook dood aan de racistische opmerkingen die ze op en naast de court moesten incasseren.

inderdaad, de zusjes kenden niet alleen supporters. Vooral Serena heeft een stevige portie bagger over zich heen gekregen…

Hirsch. Het was verschrikkelijk. Zelfs de tenniscommentator van de BBC _ de BBC! _ gebruikte woorden zoals jungle en beest om het fenomeen Serena te duiden. Andere kijkers merkten het niet eens op, maar bij kwam het binnen als een steek in mijn hart. Ik ben niet echt close met Serena, maar we praten wel als ik haar tijdens het toernooi op straat tegenkom. Het heeft veel te lang geduurd, maar ze krijgt eindelijk de erkenning die ze verdient, als de grootste vrouwelijke atleet aller tijden.

foto: Debby Termonia

foto: Debby Termonia

 

volgens je echtgenoot Sam heb je als product van Wimbledon geen idee wat racisme echt betekent. Was het zoveel erger in Tottenham?

Hirsch: Absoluut. Sam is het prototype van de Afro-Brit uit een achterstandswijk. Zoon van een arme, alleenstaande moeder. Opgegroeid in een vervallen buurt vol geweld en drugs, met scholen waar de lat erg laag lag. Jongens zoals Sam waren bestemd voor onregelmatige en slecht betaalde banen, als ze al niet werkloos bleven of in de criminaliteit verzeilden. Thug, criminal, minimum wager, zo werden ze door de politie en andere vertegenwoordigers van het establishment bekeken. Dat Sam zich daaraan kon ontworstelen, is helemaal zijn eigen verdienste. Hij heeft een ijzeren discipline en sterke persoonlijkheid.

voelt hij zich Brits?

Hirsch: Ja, Sam worstelt veel minder met zijn identiteit dan ikzelf. Dat lijkt paradoxaal, maar ik begrijp het wel. Voor Sam is zijn Ghanese achtergrond een evidentie, hij kent alle tradities en codes. Bovendien voelt hij zich als een vis in het water in de subcultuur van Noord Londen, een buurt met een eigen taal die via de muziek de wereld heeft veroverd. Maar misschien wel de belangrijkste verklaring: anders dan ikzelf heeft Sam nooit enige aandrang gevoeld om zich aan de dominante witte cultuur aan te passen. De afwijzing was zo sterk,  dat er toch geen beginnen aan was. Heel wat zwarte lezers hebben die bedenking gemaakt:  met mijn geprivilegieerde achtergrond kon ik niet meespreken over racisme en discriminatie. Dat klopt, zoals ik in mijn boek ook eerlijk toegeef. Het zou hypocriet zijn me de miserie van de inner cities toe te eigen. Grappig  genoeg hoor ik diezelfde kritiek van witte lezers, vaak mensen met een nog veel meer geprivilegieerde achtergrond dan de mijne. Dat vind ik om twee redenen interessant. Het feit dat ze op mijn persoon spelen, toont aan dat ze geen echte argumenten hebben. Maar die reactie zegt ook veel over de kern van het onderhuidse racisme in de Britse samenleving. Hoe durf ik als halfwitte vrouw kritiek te geven? Ik zou dankbaar moeten zijn voor de kansen die ik heb gekregen. Kortom, ik moet me als een Goede Migrant gedragen, die blij is dat ze tot de mainstream werd toegelaten.

u doet erg laatdunkend over de Goede Migrant. Maar is de Goede Migrant geen rolmodel om andere migranten de weg naar de sociale lift te wijzen? Mo Farah, olympisch atletiekwonder van Somalische origine, heeft vast al heel zwarte kinderen positief geïnspireerd…

Hirsch: Mo Farah is inderdaad een schoolvoorbeeld. Sinds hij vorig jaar werd door de koningin werd geridderd, voelt hij zich Britser dan cheddar. Maar er is ook zo iemand als Nadiya Hussain, winnares van het waanzinnig populaire kookprogramma the Great British Bake Off.  Ze werd een instant beroemdheid, zelfs haar hoofddoek en religie vormden geen bezwaar. Tot ze in een interview een boekje opendeed over het racisme dat ze als zwarte vrouw vrijwel dagelijks moest ondergaan. Hoe durft ze!, luidde het meteen in de tabloïds. Ik kan ervan meespreken: je betaalt een prijs voor het ontbloten van pijnlijke waarheden. Ik zal hier niet beginnen over de bagger op sociale media. De Daily Mail schreef in een editorial dat ik,  Afua Hirsch, zowat in mijn eentje het vuur van de rassentegenstellingen heb opgepookt. Ik voelde me bijna vereerd, nooit gedacht dat ik zo’n impact had.

in België is veel te doen over onze visie op onze koloniale geschiedenis. Vooral Afro-Belgen  ijveren voor het neerhalen van Leopold II-standbeelden en het herschrijven van de leerboeken geschiedenis. Dat zal u bekend in de oren klinken…

Hirsch: Het is een internationale trend. Rhodes Must Fall, een beweging gelanceerd door Afrikaanse studenten in Oxford, heeft de trend gezet. Ik vond Oxford zelf een bekrompen oord toen ik er 15 jaar geleden studeerde. Zwarte of bruine studenten waren erg zeldzaam. En ja, Cecil Rhodes, toch wel het symbool van de koloniale onderdrukking, was alomtegenwoordig. Voor mijn scriptie over postkolonialisme was ik helemaal op Rhodes Library aangewezen, een soort heiligdom waar de Grote Man je van alle kanten aanstaart.

 

is Rhodes gevallen?

Hirsch: Nee, al heeft het universiteitsbestuur van Oxford wel met dat plan gespeeld. Tot enkele grote sponsors ermee dreigden hun financiering stop te zetten, zo gaat het gerucht. Ook voorzitter Chris Patten heeft er zijn kop voor gelegd. Ga elders studeren als het jullie hier niet bevalt, zei hij botweg tegen de actievoerders. Dat zegt veel over het witte onvermogen om de gevoeligheden van gekleurde medeburgers te begrijpen. Groot-Brittannië ziet zichzelf als een post-raciale maatschappij. Die illusie kan alleen standhouden als je door een filter naar de geschiedenis kijkt. De Britten zijn erg trots op de abolitionisten die ijverden voor het afschaffen van de slavernij. Ondertussen wordt vergeten dat Engeland eeuwenlang de motor was van de transatlantische slavenhandel was en dat ook het Britse koningshuis aan die vuile business grof heeft verdiend. Als je daarover begint, reageren ze defensief. Het was erg, ja, maar op de Franse slavenplantages was het nog veel erger. Of ze sleuren er Leopold II bij, dat was pas een schurk.  De Belgische koning is een stripfiguur, het archetype van de slechterik die anderen goed uit de verf laat komen.

gelooft u dat uw dochter in een minder racistische maatschappij zal opgroeien?

Hirsch: Ik ben van nature optimist. Er is meer ruimte voor de debat dan vroeger. Een beweging als Rhodes Must Fall was 15 jaar nog ondenkbaar. Net zoals ik me toen niet kon inbeelden dat ik dit boek zou schrijven, laat staan dat er zou worden over gepraat. Al moet ik daar meteen een kanttekening bij plaatsen. Het is dank zijn mijn privileges en netwerk dat mijn boek werd uitgegeven en opgepikt. Veel van wat ik heb geschreven, werd al vaak aangekaart door gekleurde Britten uit kansarme wijken, op blogs of via allerlei publicaties. Mijn optimisme wordt ook getemperd door de permanente cultuuroorlog. Tegenover een groeiend aantal mensen dat bereid is te luisteren, staat helaas een nog groter blok dat meteen begint te schelden als je over discriminatie of witte privileges begint. Toch denk ik dat we in Groot-Brittannië vooruit lopen. Als ik hoor waar men in Frankrijk, Duitsland, Nederland en België over discussieert. Dat station zijn we gelukkig al lang gepasseerd, denk ik dan.

 

 

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>