Brazilië op de schop: de wittebroodsweken van Jair Bolsonaro

Knack Magazine, 30 januari 2019

Jair Bolsonaro heeft zijn start niet gemist. De extreemrechtse president van Brazilië signeert aan de lopende band decreten die schokgolven door zijn land jagen. De beurs van Sao Paulo piekt, mijnbouwbedrijven en agro-industriëlen juichten, verdedigers van inheemse volkeren en landloze boeren zien hun ergste vrees overtroffen. ‘De Trump van de Tropen? Ik zie hem meer als een Braziliaanse Duterte’.

foto: Wikipedia

Niemand zal Jair Messias Bolsonaro een gebrek aan daadkracht verwijten. Nauwelijks drie weken na zijn eedaflegging heeft de extreemrechtse, populistische president al een resem verregaande besluiten genomen. Buitenlandse ngo’s worden aan banden gelegd. De erkenning van reservaten voor inheemse volkeren verhuist van de Fundação Nacional do índio (FUNAI) naar het ministerie van landbouw. Het ministerie van cultuur wordt simpelweg opgedoekt, en vorige week vaardigde hij een decreet uit om de regelgeving op particulier wapenbezit drastisch te versoepelen.

Zonder uitzondering betreft het maatregelen die hij tijdens zijn campagne had aangekondigd. Deze president maakt zijn beloftes waar, is de boodschap voor zijn achterban. De vliegende start doet onvermijdelijk denken aan de wittebroodsweken van zijn Amerikaanse ambstgenoot. Bolsonaro, die eind oktober met 55 procent afgetekend de verkiezingen won van zijn sociaaldemocratische uitdager Fernando Haddad, wordt niet zomaar de Trump van de Tropen genoemd. Qua grof taalgebruik doet de gewezen militair en zakenman niet onder voor de bewoner van het Witte Huis. Schofferen van vrouwen, homo’s, Afro-Brazilianen en andere minderheden is zowat zijn handelsmerk. Hij belijdt openlijk zijn heimwee naar de militaire dictatuur, pleit voor vrij wapenbezit en de herinvoering van de doodstraf, noemt klimaatopwarming een linkse samenzwering en doet kritische journalisten af als leugenachtig gespuis. Economisch staat hij voor een ultraliberale koers. De agro-industrie en mijnbouw, twee sterkhouders van de Braziliaanse export, mogen door niets of niemand worden belemmerd, vooral niet door milieu-overwegingen of rechten van inheemse volkeren. In die zin is het uitkleden van de FUNAI een teken aan de wand. Brazilië telt zo’n 180 inheemse volkeren. Die leven lang niet allemaal in beschermde reservaten, maar toch zijn de terras indíginas, nagenoeg allemaal gelegen in het Amazonewoud, goed voor 13 procent van Braziliaanse grondgebied. Bolsonaro wil morrelen aan de beschermde status. Het openstellen van de inheemse reservaten voor land- en mijnbouw was één van zijn meest omstreden programmapunten.

Dom André

De vraag is of de soep zo heet wordt gegeten als ze wordt opgediend. Presidentiële decreten krijgen pas uitwerking als ze binnen de drie maanden door het parlement worden goedgekeurd. Toch is de ongerustheid van mensenrechtenorganisaties, milieu-activisten en belangenorganisaties van inheemse volkeren de voorbije weken tot paniekniveau aangezwollen. Ook de samenstelling van Bolsonaro’s kabinet belooft immers een extreemrechts, ultra-conservatief beleid. Paulo Guedes, superminister van economie en handel, is een volbloed neoliberaal geschoold aan de befaamde Chicago School of Economics. De evangelische predikante Damares Alves, een intima van Bolsonaro, krijgt behalve familie en vrouwenzaken de gekortwiekte FUNAI onder haar hoede. Nog een opmerkelijke naam is die van justitieminister Sergio Moro, de  voormalige anticorruptie-magistraat die een hoofdrol speelde bij de afzetting van de socialistische president Dilma Roussef. Moro was bovendien de federale rechter die vorig jaar tussenkwam om Dilma’s voorganger, de wegens corruptie veroordeelde maar nog altijd populaire Lula da Silva, achter de tralies te houden waardoor hij geen politieke comeback kon maken. Van de 22 ministerposten worden er liefst zeven door oud-generaals bekleed. Vrouwen moeten het met twee portefeuilles stellen, terwijl het kabinet geen enkele Afro-Braziliaan of andere kleurling telt.

‘Het is nog erger geworden dan ik had gevreesd’, zegt André De Witte, een Vlaamse priester-missionaris die sinds 1994 bisschop is van Ruy Barbosa in de Noord-Oostelijke deelstaat Bahia. ‘Bolsonaro koestert een viscerale haat tegen alles wat progressief is. Ik vrees voor de rechtstaat, al moet ik daar eerlijkheidshalve aan toevoegen dat die al langer onder vuur ligt. Bolsonaro is immers niet uit de lucht komen vallen, je kunt zijn verkiezing beschouwen als het sluitstuk van een rechtse machtsgreep die begonnen is met de afzetting van Dilma. Ze werd niet eens van corruptie beschuldigd, haar enige misstap is het afleiden van fondsen van één departement naar een ander, een budgettaire kunstgreep die alle deelstaatregeringen en lokale besturen wel eens gebruiken. De rol van de nieuwe justitieminister Moro is erg dubieus. Op het moment dat hij als rechter Lula buiten spel zette, was hij al met Bolsonaro zijn politieke carrière aan het plannen’.

André De Witte, naar Bahia vertrokken in 1976, op het hoogtepunt van de militaire dictatuur, is een naam binnen de Braziliaanse kerk. De uitgeweken Oost-Vlaming, agronoom van opleiding, is voorzitter van de Comissão Pastoral da Terra (CPT), een invloedrijke organisatie binnen de Braziliaanse bisschoppenconferentie die opkomt voor kleine en landloze boeren. Dom André haalde zich in september de woede van Jair Bolsonaro en diens aanhangers op de hals, nadat hij een pastorale brief had gepubliceerd met een nauwelijks verholen stemadvies tegen de extreemrechtse presidentskandidaat. ‘Nochtans heb ik die brief geen namen genoemd’, zegt hij. ‘Maar kort nadien werd ik door een Zwitserse webkrant geïnterviewd. Het stuk werd vanuit het Frans naar het Portugees vertaald, met inbegrip van de titel. “Braziliaanse bisschop noemt Bolsonaro een echt gevaar”, stond er. Dat deed veel stof opwaaien, maar ik ben ondertussen niet van mening veranderd. Integendeel, zijn decreet op de verkoop van vuurwapens doet het ergste vermoeden. Vorig jaar vielen 68.000 doden bij schietparijen en bendegeweld, een absoluut record. Maar burgers bewapenen is niet de oplossing, het aantal slachtoffers zal zelfs nog oplopen. Erger nog is dat de nieuwe wapenwet kan leiden tot het criminaliseren van bewegingen zoals de MST en de MTST, ogansiaties die opkomen voor landloze boeren en dakloze arbeiders’.

Hij illustreert het met een voorbeeld uit zijn eigen bisdom: een conflict tussen landloze boeren en een rijke dokter, tevens eigenaar van een onbebouwd stuk land van 1.300 hectaren. We skippen de uitleg over complexe wetten die door de eigenaar en de bezetters verschillend werden geïnterpreteerd. Feit is dat de CPT aan de kant stond van de zowat 40 families die het betwiste land hadden bezet. Grond dient om te bewerken en niet om mee te speculeren, is het credo. ‘In de toekomst kan een eigenaar bij zo’n bezetting meteen naar de wapens grijpen’, maakt dom André zijn punt. ‘ Wettige zelfverdediging, zal hij roepen met de nieuwe wapenwet in de hand’.

Boi, Bíblia en Bala

Luc Vankrunkelsven neemt naar eigen zeggen het woord fascist niet licht in de mond. ‘Maar op Bolsonaro is het van toepassing’, zegt hij. ‘Hoe bestempel je anders een president die verklaart dat je pas een goede politieagent bent als je iemand hebt doodgeschoten? De Trump van de Tropen wordt hij genoemd, maar ik denk dat de vergelijking met de Filippijnse  president Duterte meer steek houdt’. Als Norbertijn van Averbode staat Vankrunkelsven enkele trappen lager in de katholieke hiërarchie dan een bisschop. Hij is echter evenzeer als Dom André  begaan met het lot van kleine boeren en landlozen in Brazilië. De bezieler van Wervel, de beweging voor een gezonde en rechtvaardige landbouw, woonde jarenlang in Brazilië en verblijft er nog geregeld. Hij publiceert aan de lopende band, zowel in het Nederlands als in het Portugees. Zijn jongste boek, ‘De Kikker die zich niet laat koken’ gaat onder meer over de wisselwerking tussen de klimaatverandering, de Braziliaanse agro-industrie en het Europese landbouw- en consumptiemodel.

‘Bolsonaro’s verkiezing bewijst nogmaals hoezeer het cliché van de drie B’s klopt’, zegt hij. ‘Boi, Bíblia en Bala, dat is waar de Braziliaanse politiek om draait.  Bala, kogel, symboliseert de invloed van leger, politie en de wapenindustrie. De B van Bijbel spreekt voor zichzelf. Bolsonaro leunt sterk op de neo-pinksterkerken, zeg maar protestantse secten die uiterst reactionaire ideeën propageren, onder meer over vrouwenrechten, lgbt’s maar ook over inheemse volkeren. Ze krijgen geld en steun vanuit Amerika, een bekend verhaal. Onder Ronald Raegan werden protestantse sekten gezien als bondgenoten om de volgens Washington te linkse Katholieke Kerk te verzwakken. Die sekten hebben vorig jaar een grote rol gespeeld in de vuile oorlog op de sociale media. Vooral via Whatsapp werden tonnen bagger en leugens over Fernando Haddad en andere tegenstanders van Bolsonaro uitgestort’. 

Het is de B van Boi die hem het meest vertrouwd is. Het rund staat in deze voor de macht van de agro-industrie die volgens Vankrunkelsven niet los kan worden gezien van de cruciale grondkwestie. ‘Brazilië is een land waar 1 procent van de bevolking 44 procent van de landbouwgronden controleert. Sommige grootgrondbezitters hebben meer dan 100.000 hectaren in handen, maar hun honger naar areaal voor exportteelten zoals soja, maïs, suikerriet en katoen blijft groot. Ontbossing is het gevolg, een proces dat volgens een vast stramien verloopt. Eerst slepen ze het hout weg, dan plaatsen ze er koeien, en vervolgens komt er soja of maïs. Drie keer langs de kassa, met nefaste gevolgen voor de biodiversiteit en het klimaat. Tussen onze overconsumptie van vlees en de ontbossing in Brazilië loopt een rechte lijn. De echte opmars van de agro-industrie speelde zich de voorbije jaren in de Cerrado af, de Braziliaanse savanne. Daar spreekt hier niemand over, terwijl het wel om een 40 miljoen jaar oud ecosysteem gaat dat zich over elf deelstaten en twee miljoen vierkante kilometer uitstrekt. Met Bolsonaro dreigt de expansie zich nu ook naar het Amazonewoud te verbreiden. De grootgrondbeziiters en agro-tycoons hebben zich nooit neergelegd bij de bescherming van inheemse gebieden, een uitvloeisel van de progressieve grondwet die na het einde van de militaire dictatuur in 1985 werd geschreven. Daarin staat dat inheemse volkeren recht hebben op hun eigen leefgebied, een principe dat vanaf de jaren negentig heeft geleid tot het systematisch erkennen van terras indígenas. Het uitkleden van de FUNAI is dan ook erg verontrustend. Het is Bolsonaro menens met zijn belofte de reservaten open te stellen voor exploitatie. Hij heeft trouwens ook al aangekondigd het Braziliaanse Agentschap voor Milieubescherming (IBAMA) aan banden te leggen, een belangrijke instelling die onder meer satellieten inzet tegen illegale ontbossing en vervuiling’.  

Misschien loopt het allemaal zo’n vaart niet. Brazilië wordt niet per decreet bestuurd. Bolsonaro, wiens partij PSL 51 van de 513 congreszetels veroverde, moet in het parlement meerdere coalitiepartners vinden om zijn drieste plannen door te voeren. ‘Bovendien ligt veel macht bij de deelstaten’, zegt Vankrunkelsven. ‘Al is dat is niet per se een geruststellende gedachte, want ook daar zie je dezelfde ruk naar rechts. Recent nog heeft de gouverneur van Paraná enkele moeizaam bevochten beperkingen op het sproeien van giftige bestrijdingsmiddelen in de soja- en maïsteelt teruggeschroefd, onder druk van de agronegócio’.

Yanomani

Anne Ballester is nog niet bekomen van de verkiezingsuitslag die ze ter plaatste heeft vernomen. De Française is eind november teruggekeerd, na 24 jaar onder de Yanomani-indianen te hebben gewerkt. Eerst als onderwijzeres, de laatste tien jaar als coördinator van Os Rios Profundos, een ngo die overigens door de Vlaamse acteur Dirk Van Dijck werd opgericht. ‘Het Yanomani-reservaat werd al in 1992 erkend’, zegt ze. ‘Het is een van oudste en meteen ook het grootste van de terras indígenas. Liefst 96.000 km2, een derde daarvan op Venezolaans grondgebied. De bescherming aan de Braziliaanse kant is grondwettelijk verankerd, maar dat stelt me niet gerust. Bolsonaro wil niet alleen alle lopende demarcatiedossiers terugdraaien, hij zal ongetwijfeld proberen om ook het statuut van erkende reservaten open te breken. Zijn aanval op de FUNAI is nog maar een begin’.

Volgens Ballester komt de grootste bedreiging niet van de de agro-industrie. ‘De gronden in het Amazonewoud zijn kwetsbaar en weinig geschikt voor landbouw. Dat zie je ook op de plekken waar er werd ontbost. De eerste oogst is een succes, de tweede al veel minder, en na de derde blijft er een woestijn over. Het zijn vooral de mijnbouwbedrijven die likkebaardend naar de reservaten kijken. Diamanten, goud, olie, er valt veel te rapen. Blijkbaar zitten de Yanomani bovenop een van ’s werelds grootste reserves van niobiumerts, een erg zeldzame grondstof voor een metaallegering die in smartphones en batterijen wordt gebruikt. Hoe hoger de prijzen op de wereldmarkt, hoe luider de eis van de mijnbouwbedrijven om die te ontginnen’. Ondanks de arme bodem is er wel degelijk druk vanuit de landbouw, en niet alleen van de agro-industrie. Kleine  en landloze boeren, vissers of quilombos, afstammelingen van gevluchte slaven. Het zijn niet alleen grootgrondbezitters die een begerige blik op de inheemse gebieden werpen. Nogal wat arme Brazilianen hebben oren naar Bolsonaro wanneer die fulmineert dat de bescherming van inheemse volkeren buiten proportie is. Als sluwe demagoog hanteert hij daarbij verheven, humanistische argumenten. Het opsluiten van indianen in reservaten, afgesneden van de zegeningen van de beschaving, is niet meer van deze tijd.

Anne Ballester proeft het cynisme in die redenering. ‘Bolsonaro heeft helemaal geen verheven bedoelingen. Hij beschouwt de inheemse volkeren zelf als een obstakel voor de vooruitgang. Buiten de beschermde omgeving van de reservaten zal hun cultuur letterlijk verdampen, een proces dat al volop aan de gang is. In de favelas van Sao Paulo leven al duizenden straatarme Guaraní. Ze hebben helemaal geen kans om zich in de maatschappij te integreren. De vorige president Michel Temer heeft de uitgaven voor gezondheidszorg en onderwijs voor 20 jaar bevroren, ondanks de immense noden die onder meer inheemse bevolkingsgroepen ervaren. Bolsonaro wil nog harder gaan besparen. Onmiddellijk na zijn eedaflegging heeft hij meer dan 8.000 Cubaanse artsen uitgewezen, een slag in zijn ideologische oorlog met Havanna. De meeste Cubanen waren actief in afgelegen, straatarme dorpen, vaak in inheemse gebieden waar Braziliaanse dokters niet willen werken. Daar heeft Bolsonaro natuurlijk lak aan. Humanistische overwegingen? Als hij zijn zin krijgt, eindigen alle indianen als verschoppelingen in de favelas’.

55 procent van de stemmen, dat moet je verdienen. Bolsonaro’s overwinning kan niet louter aan de drie B’s en Whatsapp worden toegeschreven. Zijn populistische stijl en neoliberale discours sloegen aan in brede lagen van de maatschappij. ‘Ik heb moeite met zijn machopraatjes over vrouwen of lgbt’s’, zegt Grace Keli de Aguilar Gomes, een Braziliaanse experte die Belgische bedrijven met export- of investeringsplannen begeleidt. ‘Maar afgezien daarvan ben ik heel enthousiast. Bolsonaro is nog maar drie weken ingezworen, maar we merken nu al de impact in ons bedrijf. Het aantal vragen over exportkansen en investeringen in Brazilië is enorm gestegen. Ook van mijn contacten in Brazilië hoor ik dat er een nieuwe wind waait. Bolsonaro wil de bedrijfsbelastingen en invoerrechten drastisch verminderen. Dat zal tot meer investeringen en banen leiden, een goede zaak voor alle Brazilianen’. Echt verrassend is haar visie niet. Onmiddellijk na Bolsonaro’s verkiezingsoverwinning schoot de beurs van Sao Paulo naar een recordhoogte. Helaas hebben de Yanomani geen aandelen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.