Jean-Claude Tshisekedi over de nieuwe Congolese president: “Vader zou trots zijn op Félix”

Knack, 6 februari 2019

Een familienaam is geen vrijblijvend visitekaartje, daar weet Jean-Claude Tshisekedi alles van. Sinds twee weken is hij niet langer zoon van wijlen UDPS-leider Etienne maar broer van Congo’s nieuwe president Félix. De eedaflegging heeft hij vanop de eerste rij gevolgd, de Congolese politiek observeert hij vanaf de zijlijn. Kiesbedrog in Kinshasa? ‘De Congolezen zijn erg tevreden met het verloop van de verkiezingen’.

Tubize, een hoekhuis met zicht op de failliete staalfabriek Forges de Clabecq. Jean-Claude Tshisekedi (59) zegt dat we niet op de koffers in de hall moeten letten. Hij is pas terug uit Kinshasa, heeft nog geen tijd gevonden om op te ruimen. Het was zijn eerste bezoek in bijna dertig jaar aan zijn geboortestad, niet meteen een bewijs van grote heimwee. Deze gelegenheid echter wilde hij voor geen geld van de wereld missen. Jean-Claude zat op de eretribune toen zijn jongere broer Félix de eed aflegde als president van de Democratische Republiek Congo. Het historisch moment, de eerste vreedzame machtsoverdracht sinds de onafhankelijkheid in 1960, viel samen met een zeldzame reunie. Jean-Claude, Roger, Félix, Christian, Jacques en Thierry, de zes zonen van wijlen UDPS-leider Etienne Tshisekedi waren present.

De beelden gingen de wereld rond. Uittredend president Joseph Kabila, verrassend jong ogend zonder zijn witte baard, bleef onbewogen toen zijn opvolger halverwege de ceremonie door een malaise werd getroffen. Félix Thsisekedi herstelde zich na een paniekerig kwartiertje, maar aan de beeldvorming deed het geen deugd. De hamvraag klonk luider dan ooit: wie heeft voortaan werkelijk de touwtjes in handen in het grootste Afrikaanse land bezuiden de Sahara? De leider van de historische oppositiepartij UDPS die volgens de officiële kiescommissie Céni de presidentsverkiezingen van 30 december met 38,5 procent heeft gewonnen? Of blijft de machtigste man dezelfde die Congo de voorbije 18 jaar als staatshoofd bestuurde? Joseph Kabila zou het met Thsisekedi op een akkoordje hebben gegooid na het mislukken van zijn plan A, het laten verkiezen van zijn partijgenoot en dauphin Emmanuel Shadary. In ruil voor het presidentschap zou Tshisekedi de belangen van Kabila en diens entourage vrijwaren. Slachtoffer van de deal zou Martin Fayulu zijn, de andere oppositieleider die volgens onafhankelijke waarnemers de presidentsverkiezingen overtuigend heeft gewonnen. 61 procent tegenover slechts 15% voor Tshisekedi, zo moet blijken uit cijfers van de katholieke bisschoppenconferentie Cenco, die op 30 december 40.000 waarnemers had ontplooid. Van een echte alternance zou bijgevolg geen sprake zijn. De nieuwe president zou weinig in de pap te brokkelen hebben. De echte hefbomen van de macht, met name leger, veiligheidsdiensten en concessies voor land- en mijnbouw, blijven in handen van Kabila en co.

Een week na de plechtigheid ziet de wereld er heel anders uit. De twijfels over de verkiezingsuitslag blijven knagen, maar de machtsoverdracht is een voldongen feit. De internationale gemeenschap, het Westen en de Organsiatie voor Afrikaanse Eenheid op kop, hebben hun aanvankelijke kritiek ingeslikt. Schoorvoetend, uit vrees dat een gezagscrisis kan escaleren tot een totale implosie die niet alleen Congo maar de hele regio in vuur en vlam zou zetten. In Congo zelf bleef het trouwens opvallend rustig. Fayulu’s oproep tot vreedzaam straatprotest vond nauwelijks gehoor, ook al door de alomtegenwoordigheid van Kabila’s gevreesde veiligheidsdiensten. De Katholieke Kerk van haar kant heeft het vernietigende rapport van de Cenco stilletjes opgeborgen. Bij de eedaflegging was een vertegenwoordiger van het episcopaat opvallend aanwezig. En dus breekt ook voor Jean-Claude in België een nieuwe levensfase aan. ‘Ik werd altijd als de zoon van beschouwd’, zegt hij met brede grijs. ‘Voortaan echter moet ik als de broer van door het leven. Door mijn werk op de personeelsdienst van de gevangenis van Ittre ben ik snel moeten terugkeren. Wie we daar hebben, riepen de collega’s maandag, le frère du président! Ze maken er grapjes over, maar er zijn er die zich echt interesseren voor wat er in Congo gebeurt.

Aan sterke verhalen geen gebrek. Wat dacht u toen Félix tijdens zijn eedaflegging onwel werd?

Jean-Claude Tshisekedi: Ik was niet echt ongerust, maar op de tribune brak paniek uit. Het was die dag echt wel snikheet in Kinshasa, en je gaat niet in korte broek naar een eedaflegging. Mijn broer kreeg het heel benauwd met zijn kostuum en zijn kogelvrije vest. En ja, de stress speelde hem parten, het gewicht van de geschiedenis drukte op zijn schouders. Maar na een kwartiertje was hij weer op de been en heeft hij er zelfs een grap over gemaakt. Comprénez mon émotion, zei hij met een knipoog naar Mobutu die dezelfde woorden gebruikte toen hij het einde van de één-partijstaat aankondigde. Een goede zet, daarmee was de spanning van de lucht.

Had u veel contact met Félix in de aanloop naar de plechtigheid?

Tshisekedi: Hij was natuurlijk heel druk, maar toch maakte hij geregeld tijd voor de familie. Félix is altijd de dauphin van papa geweest, de enige van de zes zonen die resoluut voor de politiek heeft gekozen. Toch luistert hij naar zijn broers, ook over politiek. We willen hem niet voor de voeten lopen, maar we zien het wel als onze plicht hem bij te staan. Daarom was de hele familie aanwezig, ook halfzussen, ooms en neven. Alleen maman is in België gebleven, ze wil pas terugkeren als vader wordt begraven.

Het stoffelijk overschot van uw vader ligt al meer dan twee jaar in een Brussels mortuarium. Ex-president Kabila weigerde koppig zijn toestemming voor de repatriëring, uit vrees dat de UDPS de begrafenis in volle kiescampagne zou verzilveren. De verkiezingen zijn achter de rug, en de UDPS maakt zich klaar om samen met Kabila’s coalitie een regering te vormen. Wordt Etienne Tshisekedi binnenkort in zijn geboorteland ter aarde besteld?

Tshisekedi: Dat is absoluut de bedoeling, deze absurde situatie heeft lang genoeg geduurd. Er wordt nog over de details onderhandeld, maar binnenkort begint men eindelijk met het inrichten van de begraafplaats in N’Sele die al eerder werd gereserveerd. De datum ligt nog niet vast, maar ik verwacht dat vader in maart of april wordt gerepatrieerd.  

Uw vader heeft twee keer nipt naast het hoogste ambt gegrepen. Na Mobutu’s val in 1997 beschouwde hij zich als wettelijk staatshoofd maar werd hij aan de kant geschoven door rebellenleider Lauren-Désiré Kabila. In 2011 verloor hij wellicht door fraude de presidentsverkiezingen van Joseph Kabila. Hoe bijzonder is het voor Félix om de droom van Etienne waar te maken?

Tshisekedi: Het is erg emotioneel. Vader was een monument, daarover zijn vriend en vijand het eens. Het vergde veel moed om eind jaren zeventig tegen Mobutu op te komen, en hij heeft er een zware prijs voor betaald. Gevangenis, mishandeling, ballingschap, niks is hem bespaard gebleven. De familie deelde in de klappen, in Kinshasa blijven was geen optie. Ik werd met Roger al in 1981 naar België gestuurd, Félix is twee jaar later met de rest van de familie gevolgd. Mijn broer moet grote schoenen vullen, maar hij is er klaar voor. Waar vader zich nu ook moge bevinden, ik ben zeker dat hij erg trots is op Félix.

Over Félix presidentschap hangt helaas de schaduw van vermeend kiesbedrog. Net als uw vader acht jaar geleden beschouwt Martin Fayulu zich als de echte winnaar van de presidentsverkiezingen. Hoe kijkt u daar tegenaan?

Thsisekedi: Ik ken de cijfers van de Cenco, ik volg de media en hoor de geruchten. Maar zeg nu zelf: waarom komt het Congolese volk dan niet in opstand? Fayulu zou 61 procent hebben gehaald, terwijl Félix met 15 procent als derde zou geëindigd zijn. Komaan, zo’n massief kiesbedrog zouden de Congolezen nooit slikken. 

Tenzij ze zich door leger en politie geïntimideerd voelen…

Tshisekedi: Het klopt dat de mensen bang zijn voor repressie, maar dat is niet het punt. Wat de Cenco ook mag beweren, de Congolezen zijn best tevreden met het verloop van de verkiezingen. De verandering is een feit, Kabila’s plan om zich aan de macht vast te klampen is mislukt. En dat allemaal zonder chaos! Niet alleen de internationale gemeenschap maar vooral de Congolezen zelf waren als de dood voor grootschalig geweld. Stel dat de Céni toch Shadary tot overwinnaar had uitgeroepen, dan was het land ontploft. De Congolezen hebben de voorbije weken veel maturiteit aan de dag gelegd. Tijdens Félix speech werd er vanuit het publiek een bekende slogan van vader geroepen: le peuple d’abord! Dat vat de situatie goed samen: het volk schenkt Félix zijn vertrouwen, maar niet onvoorwaardelijk. Hij moet meteen werk maken van twee prioriteiten. De rechtstaat herstellen en het algemene levenspeil verbeteren.

Heeft hij daar voldoende slagkracht voor? Volgens sceptici blijft de echte macht in handen van ex-president en senator voor het leven Joseph Kabila. Diens partij heeft trouwens de parlementsverkiezingen met een verpletterende meerderheid gewonnen, waardoor de UDPS tot een moeizame cohabitatie wordt gedwongen…

Tshisekedi: Dat klopt niet helemaal. De parlementsverkiezingen werden gewonnen door een platform van Kabila’s PPRD en een resem lokale partijen, vaak nieuwe bewegingen rond één lokaal populaire politicus. Die hebben de parlementsverkiezingen gewonnen, de PPRD zelf heeft bar slecht gescoord. We moeten de macht van Kabila en zijn entourage niet overdrijven. De harde kern is een clubje van een tiental intimi, onder wie zijn tweelingzus die een enorm zakenimperium heeft uitgebouwd. Felix is echter niet rancuneus, het ligt niet in zijn bedoeling de Kabilisten frontaal aan te pakken. Dat hoeft ook niet, hard werken en resultaten boeken is nu de boodschap. Eens hij zijn gezag als president heeft gevestigd, zullen heel wat van Kabila’s medestanders oversteken. Politieke allianties zijn in Congo tijdelijk, iedereen draait mee met de wind van de macht. Er zijn trouwens al gesprekken aan de gang, ook met het kamp van Fayulu.

Vermoedelijk niet met Martin Fayulu zelf, want die heeft de uitgestoken hand van Félix geweigerd en blijft oproepen tot vreedzaam burgerprotest. 

Tshisekedi: Ach ja, geef hem wat tijd om zich met de nieuwe realiteit te verzoenen. Waarom zouden ze niet kunnen samenwerken? Martin Fayulu heeft jarenlang samen met de UDPS oppositie tegen Kabila gevoerd. Hij is een echte patriot die bij het volk veel respect geniet. Toch heeft zijn legitimiteit met deze verkiezingen een knauw gekregen. Iedereen wist dat Fayulu in feite voor Moïse Katumbi reed.

Jean-Claude Tshisekedi is de broer van Felix Tshisekedi, president van Congo. (foto: Franky Verdickt)

Katumbi ging na na een dubieuze veroordeling wegens financieel gesjoemel in buitenlandse ballingschap, volgens velen een manoeuvre van Kabila om een potentiële rivaal te neutraliseren. Krijgt hij onder president Tshisekedi amnestie?

Tshisekedi: Ik denk het wel. Félix is al begonnen met het herstellen van de rechtstaat. Een van zijn eerste beleidsdaden was de vrijlating van alle politieke gevangenen. Dan is het logisch dat Katumbi naar Congo mag terugkeren, tenminste als blijkt dat hij het slachtoffer was van een politiek proces. 

Boze tongen trekken de geschiktheid van Félix in twijfel. Hij is niet hard genoeg en mist de koppigheid van zijn vader. Wat vindt u daarvan?

Tshisekedi: Wees gerust, Félix kan bijzonder hard uit de hoek komen. Natuurlijk is hij geen kopie van vader, Félix komt diplomatischer en vriendelijker over. Goede eigenschappen, want een president regeert niet alleen. Félix laat zich goed omringen, met Vital Kamerhe heeft hij bijvoorbeeld een uitstekende kabinetschef die alle finesses van de Congolese politiek kent. 

Een week na de verkiezingen, nog voor de bekendmaking van de uitslag, kwam aan het licht dat Félix bij zijn kandidaatstelling een vervalst diploma van de Brusselse hogeschool ICC had voorgelegd. Volgens sommige analisten hangt die fraude hem als een zwaard van Damocles boven het hoofd. Een klacht voor het Grondwettelijk Hof zou zomaar tot zijn afzetting kunnen leiden. Is hij niet chanteerbaar, onder meer door senator voor het leven Joseph Kabila die de rechters van het het Grondwettelijk Hof zelf heeft benoemd?

Tshisekedi: Hoezo het Grondwettelijk Hof hem afzetten? Het Hof heeft nog maar pas zijn verkiezingsoverwinning bevestigd door Fayulu’s klacht te verwerpen. Dat zogenaamde diplomaschandaal slaat nergens op. Mijn broer heeft helemaal geen diploma voorgelegd bij zijn kandidaatstelling. Dat moest ook niet, want het verkiezingsreglement voorzag in twee opties. Behalve een universitair diploma mochten kandidaten het bewijs voorleggen van hun politieke loopbaan. Dat heeft Félix dus gedaan, hij heeft zijn voorzitterschap van de UDPS aangetoond.

U was dertig jaar niet meer in Congo. Viel de hernieuwde kennismaking mee?

Tshisekedi: Ik was geschokt door het verval en de armoede. Zelfs Gombé, in mijn kindertijd een chique buurt van Kinshasa, is een puinhoop geworden. Mijn broer staat voor een gigantische opdracht. Een van de ergste kwalen is de corruptie. Als een ambtenaar of leraar een salaris van 100 dollar verdient, dan blijft er 40 dollar aan de vingers van de chef of de directeur plakken. Idem voor het leger, de officieren romen de soldij van hun manschappen af. Daar wil Félix dus korte metten mee maken. Salarissen zullen rechtstreeks worden gestort, zonder graaiende tussenpersonen. Om het land uit het slop te halen is natuurlijk meer nodig. De economie aanzwengelen, banen scheppen. Het is toch stuitend dat Congo niks produceert? Er worden alleen grondstoffen gedolven, maar daar worden de Congolezen nauwelijks beter van. Als de Chinezen in ruil voor grondstoffen wegen aanleggen en gebouwen optrekken, brengen ze hun eigen arbeiders mee. Zelfs dat werk wordt de Congolezen niet gegund! Ook dat wil Félix veranderen, hij wil de mijncontracten openbreken en betere voorwaarden afdingen.

Nepotisme is een oud zeer in de Congolese politiek. Onder Mobutu of Kabila zou u als ‘broer van’ de lucratieve postjes of benoemingen voor het uitkiezen hebben. Wordt die traditie voortgezet?

Tshisekedi: (lacht) Félix wil breken met elke vorm van cliëntelisme. Makkelijk wordt het niet, want er zal aan zijn mouw worden getrokken. Het zit er nu eenmaal ingebakken in de zeden van het land, dat heb ik vorige week nog kunnen vaststellen. Onze auto werd bij een van de vele checkpoints gecontroleerd. De chauffeur verloor zijn geduld. “Je weet toch wie er op de achterbank zit”, riep hij naar de militairen, “de broer van de nieuwe president”. Ik pruttelde tegen, maar we werden meteen doorgezwaaid. Ik heb me in België nooit op mijn familienaam laten voorstaan. Op een keer werd ik door de politie aan de kant gezet wegens overdreven snelheid. De agent zette grote ogen toen hij mijn identiteitskaart zag. Toch geen familie van de bekende politicus, vroeg hij. Toeval, heb ik geantwoord, Tshisekedi is in Congo een populaire naam. Helaas is niet iedereen even discreet. Op de sociale media circuleert een filmpje van een verre neef die in een discotheek een half dozijn flessen champagne bestelt. “Je suis le cousin du president congolais”, roept hij zodat iedereen het kan horen. Zulle toestanden kunnen we niet tolereren.

Overweegt u terug te keren naar het land van president Tshisekedi?

Tshisekedi: Ik zou op termijn in Congo wel een bedrijf willen oprichten, bij voorkeur iets met groene stroom. Twee van mijn boers zijn trouwens nu al aan het uitkijken naar opportuniteiten. Onze Roger bijvoorbeeld wil ginder iets beginnen met zijn kennis van autotechnologie. Investeren, banen scheppen, zo help je het land vooruit. Maar definitief verhuizen? Nee, ik voel me goed in België, net zoals mijn vrouw en vier kinderen. Ik bezoek al eens graag een museum of tentoonstelling, Frankrijk is mijn favoriete vakantieland. Comme un vrai Belge quoi.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.