Spaanse stierenvechters in de politieke arena: ‘de corrida is links noch rechts’

 Knack, 9 december 2015

‘Als matador geniet je nog altijd veel aanzien in Spanje’

Weinig thema’s verdelen Spanje meer dan stierenvechten. Rechts spreekt van cultureel erfgoed van de mensheid, nieuw-links van regelrechte barbarij. Knack trok naar de bedreigde Escuela Taurina de Madrid, waar jongens nog altijd dromen van onsterfelijke roem als matador. Reportage over een omstreden traditie in woelige verkiezingstijden. 

oefenen met de capote in de Escuela Taurina de Madrid

oefenen met de capote in de Escuela Taurina de Madrid

José Luis Bote (47) is flink op dreef, we krijgen er geen speld tussen. Dat stierenvechten helemaal geen barbarij is, zoals tegenstanders hardnekkig beweren. Een eerlijk gevecht is het, tussen twee erg verschillende maar evenwaardige partijen. Onze gefronste wenkbrauwen wakkeren het vuur van zijn betoog nog aan. In welke sport, vervolgt hij retorisch, riskeert de beoefenaar bij ieder optreden letterlijk zijn leven? Of dachten we misschien dat de toro bravo, de speciaal voor stierenvechten gefokte kolos van 500 kilo, machteloos staat in zijn duel met de matador? Om onze laatste scepsis weg te werken, staat hij op uit zijn bureaustoel en trekt zijn trui op. En wat dachten we hiervan? Toegegeven, zelden hebben we zo’n collectie littekens gezien. Lies, buik en borst, zijn bovenlichaam heeft iets van een landschap waar een gletsjer overheen is gegaan. Ziedaar het resultaat van 20 jaar professioneel stierenvechten. Elf keer op de hoorns genomen, drie keer met bijna fatale afloop. Bij een van die cornadas werd een nier geraakt, maar de zwaarste averij liep hij in 1992 op, toen de hoorn zijn ruggengraat bijna doorboorde. ‘Mijn benen waren verlamd’, vertelt hij. ‘Het heeft een jaar geduurd vooraleer ik weer kon lopen. Na dat ongeval kwam ik in Spanje niet meer aan de bak, impresario’s wilden me niet meer boeken voor hun fiestas. Ik ben dan naar Mexico getrokken om mijn carrière nieuw leven in te blazen. Met succes, ik heb in alle grote arena’s van Latijns Amerika gestaan en ben zo langs de grote poort kunnen terugkeren. Daarna heb ik nog vier jaar mooie jaren gekend, maar uiteindelijk ben ik moeten stoppen vanwege de slijtage in mijn knieën’. Hij laat zijn trui zakken, steekt een sigaret op. ‘Ik heb nooit wrok gekoesterd jegens een stier’, zegt hij. ‘Risico’s horen erbij, een goed stierengevecht is altijd op leven en dood’. 

school voor het leven

We zitten in een bescheiden kantoor van de Escuela Taurina Marcial Lalanda in Madrid, de oudste school voor stierenvechters van Spanje. Sinds de oprichting in 1976 hebben 2.500 jongens en een paar meisjes hier de knepen van het vak geleerd. 125 hebben het tot matador geschopt, de hoogste rang binnen de eeuwenoude traditie van de tauromaquia. Andere alumni komen aan de kost als picador of banderillero, disciplines die vaak worden verward. Eerstgenoemde is een ruiter die de stier vanop zijn geharnaste paard met een puntige lans kwelt, een tactiek om het dier in de aanloop naar het finale duel met de matador op te naaien en tegelijkertijd door bloedverlies te verzwakken. De banderillero beoogt hetzelfde effect, maar dan dansend rond de stier, met als marteltuig een stel van weerhaken en vlaggen voorziene spiesen. Andere leerlingen vonden emplooi als mozo de espada, het hulpje van de matador. Geen bekende titel, maar wel goed voor een derde van de 6.060 beroepsvergunningen die het Spaanse ministerie van cultuur in 2013 heeft verleend. ‘Sommigen hebben buiten de arena hun weg gevonden’, zegt directeur Bote. ‘Ze verdienen hun kost als impresario of werken in een van de ganaderias, fokkerijen voor vechtstieren. We hebben zelfs een oud-leerling die als journalist over stierenvechten schrijft. Niet dat alle leerlingen er later hun beroep van willen maken. Stierenvechten is ook en vooral een school voor het leven. Eigenlijk is het geen sport, je moet het zien als een kunstvorm waarin elegantie en persoonlijke moed elkaar de hand reiken’.

Directeur José Louis Bote en praktijkleraar Rafael

Directeur José Louis Bote en praktijkleraar Rafael Rodriguez Escribano

Het stadsbestuur van Madrid ziet dat anders. Eind september besliste Manuela Carmena, pas verkozen voor de progressieve stadslijst Ahora Madrid, de jaarlijkse subsidie van 61.000 euro voor de Escuela niet te verlengen. ‘Geen belastinggeld meer voor dierenmishandeling’,  luidde de motivatie. In een adem plaatste het stadsbestuur vraagtekens bij het verdere gebruik door de Escuela van de Venta del Batan, een kleine arena met aanpalende gebouwen in het immense stadspark Casa del Campo. Op zich kwam de aankondiging niet als een verrassing. Ahora Madrid is een burgerplatform gedomineerd door het nieuw-linkse Podemos. Respect voor dierenrechten was een belangrijk programmapunt in de campagne die Ahora Madrid in de gemeenteraadsverkiezingen van 24 mei een klinkende overwinning opleverde. Carmena, een 71-jarige oud-rechter en mensenrechtenactiviste, liet ook al weten dat ze haar ereplaats tijdens de wereldberoemde ferias de San Isidro niet zal bezetten. Daarmee raakte ze een gevoelige snaar. San Isidro is de heiligste hoogmis van het stierenvechten. Drie weken lang, van half mei tot begin juni, komen liefhebbers en toeristen uit de hele wereld zich aan corridas vergapen in de legendarische Monumental de Las Ventas.

Toro bravo

José Louis Bote zucht diep. De geschrapte subsidie, moeten we begrijpen, is maar een zoveelste wapenfeit in een sluipende oorlog. ‘Ze willen het stierenvechten kapot maken. Niet alleen hier, maar in heel Spanje. Achter partijen zoals Podemos en Ahora Madrid staan fanatieke dierenrechtenorganisaties zoals PACMA en PETA die over enorme middelen beschikken, vaak van buitenlandse donoren. Ze zijn meesters in het bespelen van de publieke opinie via de sociale media’.  We hoeven hem niet te pramen, de bekende argumenten komen vanzelf. Dat de tegenstanders hypocrieten zijn. Een drama maken van het bloed in de arena, maar de ogen sluiten voor de massaslachtingen in de vleesindustrie. Wisten we trouwens dat de toro bravo een uniek specimen is dat zijn bestaan louter en alleen aan de corridas dankt? Een totaalverbod op stierenvechten zou dus niets minder dan een aanslag op de biodiversiteit betekenen. Overigens hoeven we die vechtstieren niet te beklagen. Ze worden verzorgd als koningen, alleen het beste voer is goed genoeg. En geef toe, sterven in de arena is veel eervoller dan een anonieme dood als vleesrund in het abattoir.

Het zijn echter de argumenten van de tegenstanders die steeds meer weerklank vinden. Op de Canarische eilanden geldt al sinds 2001 een algemeen verbod. In 2010 besliste ook het Catalaans parlement per 1 januari 2012 alle corridas te verbieden, een maatregel die vaak als een naar Madrid opgestoken middenvinger van Catalaanse nationalisten wordt gerelativeerd. Maar wat te denken van de recente golf van anti-initiatieven? De autonome regio Valencia heeft alle subsidies voor corridas geschrapt, de doodsteek voor organisatoren van rurale fiestas die geld toeleggen als ze een partij stieren laten aanrukken voor een avondje volksvertier in een gelegenheidsarena. Palma de Mallorca heeft zichzelf officieel antitaurina verklaard, La Coruña en Alicante zullen de komende jaren geen ferias meer organiseren, andere steden plannen referenda over de toekomst van het stierenvechten. De doorbraak van nieuw-linkse burgerlijsten is daar niet vreemd aan, maar er is meer aan de hand. De populariteit van stierenvechten was nooit kleiner. Het aantal corridas is de voorbije tien jaar met een derde verminderd, ook al door de economische crisis die Spanje zwaar teistert. Recente peilingen tonen een diepe verdeeldheid over het onderwerp. Een kleine meerderheid zou nog steeds tegen een verbod zijn, maar uit andere cijfers spreekt vooral onverschilligheid. In een peiling in 2013 verklaarde 75 procent van de respondenten de voorbije vijf jaar geen enkele corrida te hebben bijgewoond.

Plaza de Toros Las Ventas, de beroemdste arena ter wereld

Plaza de Toros Las Ventas, de beroemdste arena ter wereld

Che Guevara

Toch blijft de symboolwaarde enorm, zoals blijkt uit de politieke verdeeldheid over het thema. Regeringspartij Partido Popular is hevig voorstander, net zoals de liberale burgerpartij Ciuadadanos. De regering Rajoy ijvert bij de Unesco om tauromaquia tot Cultureel Erfgoed van de Mensheid te laten erkennen. Intussen buigt het Spaanse parlement zich over een wetsontwerp dat de bevoegdheid voor het reguleren van stierenvechten aan de autonome regio’s onttrekt en naar het nationale niveau tilt, een initiatief dat liefhebbers zelfs doet hopen op een spoedige terugkeer van het stierenvechten in Catalonië. In de aanloop naar de parlementsverkiezingen van 20 december werd het voluntarisme met een opvallend initiatief benadrukt. Het ministerie van onderwijs en cultuur geeft groen licht aan middelbare scholen om een basismodule stierenvechten als keuzevak aan te bieden. De zowat vijftig privé-initiatieven zoals de Escuela Taurina Marcial Lalanda zullen van hun kant officieel erkende getuigschriften kunnen afleveren.

In het kamp van de anti-taurinas zit nieuw-links in al zijn gedaanten, samen met Catalaanse en Galicische nationalisten. De Basken zijn dan weer verdeeld. Bildu, opvolger van de aan ETA gelinkte Batasuna, is tegen, de rechts-nationalistische PNV voor. De nieuwe PNV-burgemeester van San Sebastian heeft na de verkiezingen meteen een einde gemaakt aan een vier jaar eerder door zijn Bildu-voorganger afgekondigd moratorium. De socialisten van de PSOE tenslotte varen een troebele koers. In Catalonië steunen ze het verbod, in Andalusië, nog altijd de bakermat van het stierenvechten, steunen ze riante subsidiëring.

Plaza de Toros de las Ventas, een verplichte halte voor toeristen in Madrid.  Sinds de opening in 1931 is dit met 25.000 zitplaatsen de grootste arena in Europa. Een audiogids leidt de bezoeker rond in de gewelven waar toreros zich met hun assistenten klaar maken voor het gevecht, zonder de ziekenboeg te vergeten waar een medisch team paraat staat voor gebeurlijke ongevallen. Tijdens San Isidro 2014 hadden ze hier de handen vol. Een van de corridas werd zelfs stopgezet, nadat drie matadors na evenveel gevechten zwaargewond waren afgevoerd. Goede reclame overigens voor de fokkerij. Een stier die een matador of banderillero op de hoorns neemt, haalt nog steeds de paginas taurinas in de krant. Ook in kwaliteitsmedia zoals El Pais en El Mundo, al hebben die niet langer een specialist stierenvechten in vaste loondienst. Wisten we, vervolgt de audiogids, dat coryfeeën zoals Picasso, Orson Welles, Hemingway en zelfs Che Guevara dol waren op stierenvechten? Het is gemakkelijk zich in te beelden hoe deze macho’s zich lieten meeslepen door het vertoon van doodsverachting. De matador knielend in het zand, de blik strak gericht op de poort waaruit de briesende en stampende stier zal losbreken. Als we er passeren, speelt er een bandje met amechtig gesnuif, een knullige poging om de toeristen de hoogspanning te laten voelen.

Europese landbouwsubsidies

In het aanpalende museum ligt het dodenmasker van Manolete, in zijn tijd een ware superster die op amper dertigjarige leeftijd aan de gevolgen van een cornada overleed. Heel Spanje in tranen, dictator Franco kondigde drie dagen van nationale rouw af. Het waren de jaren veertig, de status van stierenvechten als volkssport was nog onaangetast. In de portrettengalerij hangen nog meer roemrijke matadores, picadores en banderilleros, sommigen al meer dan 200 jaar dood. Hier en daar springt uit de rij een opgezette stierenkop, met een begeleidend woordje over de torero die hij te grazen nam. Het is een modern museum, royaal gefinancierd door de Comunidad de Madrid, een van de 17 autonome regio’s van Spanje. De door de Partido Popular bestuurde Comunidad is tevens eigenaar van Las Ventas, en fungeert via het Centro de Asuntos Taurinos als hoofdorganisator van de Feria San Isidro. Manuela Carmena kan dus wel haar ereplaats in de loge vacant laten, maar verder heeft de nieuw-linkse burgemeester er niks in de pap te brokkelen.

Manolete, de beroemdste matador aller tijden. Bij zijn dood kondigde dictator Franco drie dagen van nationale rouw af (bron ABC)

Manolete, de beroemdste matador aller tijden. Bij zijn dood kondigde dictator Franco drie dagen van nationale rouw af (bron ABC)

Nieuw-links of dierenrechtenactivisten, Javier krijgt er het zuur van. ‘Het probleem is dat ze zo goed georganiseerd zijn’, klaagt hij. ‘Ze jutten het publiek op met slogans en bloederige filmpjes op het internet, en schuwen geen geweld. De voorbije jaren waren er tijdens San Isidro verschillende incidenten met activisten’.  We hebben Javier bij de balie van het museum ontmoet, hij stond er te meesmuilen met de kassierster. Geen toevallige ontmoeting, want hij is zelf verwikkeld in business. Zijn familienaam gaat ons niet aan, maar we mogen wel weten dat hij om den brode fiestas organiseert en contacten heeft met de beste fokkerijen van het land. ‘We hebben geen machtige lobby zoals onze vijanden’, vervolgt hij zijn klaagzang. ‘Onbegrijpelijk, want stierenvechten is na voetbal nog altijd de belangrijkste vorm van entertainment’.

Geen lobbykracht? Aan het aantal semiofficiële instanties, belangenorganisaties en taurino-websites kan het niet liggen. Op tal van fora wordt het economische gewicht van de sector in de verf gezet. 3,5 miljard omzet, 200.000 directe en indirecte banen, BTW-opbrengsten die bijna het dubbele bedragen van de bioscopen. Tegenstanders betwisten de cijfers, volgens hen is de sector onleefbaar zonder de 500 miljoen euro belastinggeld die via allerlei overheidskanalen in het stierenvechten wordt gepompt. Feit is dat het voor Javier en co slecht nieuws was toen het Europees Parlement eind oktober met een overweldigende meerderheid besliste dat landbouwsubsidies niet langer mogen gebruikt worden voor het fokken van vechtstieren. Geschat wordt dat langs die weg zo’n 100 miljoen euro per jaar naar Spaanse ganaderias werd gesluisd. ‘Het zijn moeilijke tijden’, zucht Javier. ‘Vooral het verbod door Catalonië is hard aangekomen. Puur politiek, een manier om Spanje te tergen. Mijn vrouw is Catalaanse, ik ken de regio door en door. Stierengevechten hebben ginder een rijke traditie en zijn erg populair. Als er één zaak is die Spanjaarden en Catalanen gemeen hebben, dan is het deze passie. Fiestas nacionales, zo wordt het in heel Spanje genoemd. Daarom willen de nationalisten het kapot, omdat het een symbool van nationale eenheid is’.

diervriendelijke stad

De neobarokke façade van het stadhuis aan de Plaza Cibeles straalt burgerlijke arrogantie uit, maar binnen regeert het antikapitalisme. Spandoeken heten vluchtelingen welkom, affiches roepen op tot verzet tegen het TTIP, het Europees-Amerikaanse vrijhandelsverdrag. We worden naar het kabinet van Celia Mayer Duque geleid, de schepen van sport en cultuur die de subsidiekraan voor de stierenvechtersschool heeft dichtgedraaid. ‘Die beslissing heeft een voorgeschiedenis’, legt ze uit. ‘De school viel onder een consortium waarin de stad en de comunidad participeerden. Door een recente wetswijziging is die juridische structuur ongeldig geworden, waardoor de stad nu alleen voor de school moet opdraaien, van de infrastructuur tot en met de loonkosten. Dat was nooit de bedoeling, het is niet onze taak om stierenvechters op te leiden. Het schrappen van de subsidie betekent echter niet dat we de school per se willen opdoeken. Als señor Bote en zijn vrienden een aangepaste structuur vinden, mogen ze altijd een nieuwe subsidie aanvragen’.

opwarming in de Escuela Taurina. Op de achtergrond een belangrijk rekwisiet voor salonstierenvechten

opwarming in de Escuela Taurina. Op de achtergrond een belangrijk rekwisiet voor salonstierenvechten

Of die aanvraag ook een kans maakt onder Ahora Madrid? Mayer-Duque zegt niet nee, maar veelt scheelt het niet. ‘We zijn principieel tegen stierenvechten. Ahora Madrid is een burgerplatform, ons kiesprogramma was het resultaat van een participatief proces waarin duizenden Madrilenen hun stem lieten horen. Een van de belangrijke thema’s was het veranderen van Madrid in een diervriendelijke stad, een objectief dat onmogelijk te verzoenen valt met het promoten van dierenmishandeling. We moeten ook aan de kinderen denken. Volgens Unicef is het blootstellen aan een wreed spektakel zoals een corrida een schending van de kinderrechten’.

salonstierenvechten

Zouden de leerlingen in de Venta del Batan dat beseffen? Ze zijn vanavond met vijftien. Gevorderden, in totaal telt de school 38 leerlingen tussen 12 en 18. Rafael Rodriguez Escribano, zelf oud-leerling en gewezen matador, heeft zijn pupillen de arena in gejaagd. Oefenen met de capote, een capevormig stuk textiel in fuchsia en geel. Niet dat de tinten ter zake doen, het zijn de bewegingen die de kleurenblinde stier misleiden. Van dieren is hier overigens geen spoor te bekennen. In de stierenvechtersschool leren de aspiranten droogzwemmen. Werken aan soepelheid, snelheid en conditie, we waren in de sporthall getuige van een uitputtende sessie met sit-ups, opdrukken en sprintjes. Ook de kruiwagen met stierenkop in papier-maché kwam in actie, een curieus accessoire dat wordt gebruikt om ontwijkende manoeuvres te oefenen. Toreo de salon, stierenvechten zonder stier. Straks, na de arena, staat er theorie op het programma. Spelregels, rituelen, lexicon, zelfs de geschiedenis van de tauromaquia wordt behandeld. Een van de gastprofessoren is een specialist in ganaderias, hij kan haarfijn uitleggen welke specifieke eigenschappen vechtstieren van verschillende fokkerijen hebben. Voorkennis wordt van beginnende leerlingen niet gevraagd, motivatie des te meer. Ze oefenen iedere weekdag van vijf tot negen, sommigen komen van ver buiten de hoofdstad. 21 euro per maand kost het schoolgeld, niet bepaald elitair.

de 17-jarige Carlos Ochoa, een van de twee leerlingen die al in Las Ventas als novillero heeft gevochten

de 17-jarige Carlos Ochoa, een van de twee leerlingen die al in Las Ventas als novillero heeft gevochten

We kijken met Rafael naar de leerlingen en hun wapperende capotes. Het is als dansen op één tegel. Voeten stil, het zijn de heupen en de schouders die op de denkbeeldige stier anticiperen. Hoe ze hun gezicht in een plooi houden, dat hebben ze voor de spiegel ingestudeerd. ‘We werken ook met dieren’, zegt Rafael. ‘In het weekend gaan onze beste leerlingen naar een van de fokkerijen in de buurt. Eerst oefenen ze de passen met kalfjes, daarna met jonge stieren. Onze school legt alleen een basis, de echte stiel leren ze pas als ze meedraaien in het circuit van de fiestas of als ze gaan werken in een fokkerij’. Ook het afmaken van stieren wordt in die fokkerijen geoefend, een praktijk die verklaart waarom in Spanje jaarlijks zo’n 40.000 vechtstieren worden gedood, veel meer dan het aantal fiestas laat vermoeden. De 17-jarige Carlos Ochoa heeft het al meermaals gedaan. Niet alleen in een fokkerij, hij mocht in oktober zijn grote debuut maken in Las Ventas. In vol ornaat, de handgemaakte traje de luce van ettelijke duizenden euro’s zat hem als gegoten. Okay, hij stond er maar als novillero, een aspirant die alleen met eenjarige vechtstieren in de arena mag aantreden. Even goed werd de jonge Madrileen door familie en vrienden bejubeld toen hij het beest had geveld en met het afgesneden oor kon pronken. ‘Een droom die uitkomt’, zegt Carlos die als elfjarige aan zijn opleiding begon. ‘Ik wil matador worden, maar eerst moet ik nog veel leren. Vechten samen met picadores is de volgende stap’. Toch heeft hij alvast een apoderado, een manager, in de arm genomen. ‘Als matador geniet je nog altijd veel aanzien’, zegt Carlos terwijl hij dromerig naar de andere leerlingen in de arena staart. ‘En je verdient hopen geld, tenminste als je tot de elite behoort’.

Communisten en corridas

Om matador te worden moet hij een volwassen stier omleggen, onder begeleiding van een peter, een ervaren stierenvechter die hem na het gevecht zijn adelbrieven geeft. Tomar la alternativa heet dat ritueel waar de 36-jarige Rafael met een krop in de keel aan terugdenkt. Het was in 2001, de foto’s heeft hij met iedere nieuwe smartphone meegenomen. Om dat gevoel te begrijpen moeten we weten hoe hij als kind al gebeten was. Op zijn vierde stond hij al met een capote een stierenkalf te jennen, met de benen van zijn vader als refuge. Na zijn meesterproef heeft hij als Rafael de Julia alle grote fiestas van Spanje gedaan, inbegrepen de Catalaanse. Waarom is hij op zijn 35ste gestopt? ‘’Lijfsbehoud”, zegt hij. ‘Ik word ieder jaar ouder, maar de stieren blijven even jong’.

Het was directeur Boté, eveneens oud-leerling, die hem vroeg om zijn expertise als praktijkleraar te verzilveren. Dat was twee jaar geleden, toen de toekomst van de school er nog rooskleuring uitzag. Met de comunidad en het stadsbestuur, allebei nog stevig in handen van de PP, werden grootse plannen gesmeed. Venta del Batan zou worden opgewaardeerd tot een heus themapark. Naast de school zou er ook een belevingscentrum met de nodige horeca komen, zelfs het verloederde labyrint naast de arena zou worden hersteld. Rafael heeft er vol nostalgie over verteld. De kralen, ingesloten door een zeshoekige muur, werden vroeger door fokkerijen gebruikt. Enkele dagen voor een corrida kwamen ze er hun beesten stallen, zodat die goed uitgerust aan hun doodstrijd in Las Ventas konden beginnen. Publiek was welkom, vooral tijdens San Isidro kwam jong en oud zich verdringen om de verse aanvoer te keuren. De gewoonte raakte in onbruik, het bleek efficiënter de stieren rechtstreeks naar Las Ventas te transporteren. Dat zal niet gauw veranderen, want het nieuwe stadsbestuur heeft het hele investeringsplan afgevoerd.

Rafael maakt zich zorgen. ‘‘Overal waar nieuw links aan de macht is, hebben we problemen. We hebben enkele nieuwe leerlingen uit Moralzarzal, een gemeente vlakbij Madrid met een eigen stierenvechtersschool. Die werd intussen gesloten, met de groeten van de nieuwe Podemos-burgemeester. De sfeer in Spanje wordt giftig. Wie zich voor stierenvechten durft uit te spreken, wordt op straat of op de sociale media uitgescholden. Collega’s vinden na een optreden hun auto op de parking terug met kapotgestoken banden of afgerukte buitenspiegels. Het ergste vind ik dat stierenvechten een politieke splijtzwam is geworden. Stierenvechten in niet links of rechts, het is van het volk. Zelfs de communisten plachten hun 1 mei-feesten met corridas op te luisteren’.

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>