VIER-Topdokter Matthias Lannoo over leven met en vechten tegen obesitas

Knack, 20 april 2016

“Vanaf BMI 135 spreken we van morbide obesitas. Dat is geen stijlfiguur, obesitas is wel degelijk een dodelijke ziekte”

Obesitas is een plaag. Ook in België waar de helft van de bevolking met overgewicht kampt. De zwaarste gevallen belanden op de operatietafel van Matthias Lannoo, de abdominaal chirurg die binnenkort zijn snijkunsten demonstreert in het succesvolle VIER-programma Topdokters. Knack interviewde een gedreven medicus die niet alleen het mes zet in overtollige vetlagen. Even belangrijk is zijn strijd tegen de vele vooroordelen waaronder obesitaspatiënten gebukt gaan. ‘Niemand kiest ervoor om dik te zijn’.

foto: Tim Dirven

foto: Tim Dirven

Volgende dinsdag lanceert VIER een nieuwe reeks Topdokters, een medische reality van productiehuis Woestijnvis. Zoals in de vorige twee edities is er voor elk wat wils, van transplantatiechirurgen en revalidatieartsen over neurologen en longartsen tot leukemie- en fertiliteitsspecialisten. Alle universitaire ziekenhuizen mochten een of meerdere toppers afvaardigen, ook dat evenwicht werd netjes bewaard. Een van de uitverkoren topdokters is Matthias Lannoo, abdominaal chirurg verbonden aan de obesitaskliniek in het UZ Leuven.  ‘Vreselijke titel’, zegt hij terwijl hij voor het interview nog gauw twee koffies tankt. ‘Topdokter, daar durf je toch niet mee buiten komen? Onder collega’s wordt daar vooral lacherig over gedaan. Uit jaloezie? (lacht) Misschien speelt dat mee, maar zulke gevoelens worden in ons vak alleen achter de rug geuit’.

We moeten hem dus op zijn artsenwoord geloven: hij heeft geen ja tegen Woestijnvis gezegd om zij ego te strelen. Waarom dan wel? ‘Uit verantwoordelijkheidsbesef’, vertelt hij in zijn bescheiden kantoor in Gasthuisberg. ‘Als voorzitter van de Belgian Section of Obesitas and Metabolic Surgery kon ik moeilijk weigeren. Het is tenslotte een kans om enkele hardnekkige clichés te weerleggen. Over onze discipline, maar vooral over obesitas’.

– zeer graag, maar leg eerst even uit wat een abdominaal chirurg doet…

Dr. Matthias Lannoo: ‘Maagverkleiningen, dat is wat de volksmond er van maakt. Een beetje kort door de bocht, want als abdominaal chirurg kunnen we alle operaties in de buikholte aan. Als chirurg van wacht is het ook variatie troef, dan krijg ik ook de gesprongen apendixen op mijn tafel.  Maar ik begrijp de reductie wel. De zowat 400 operaties die we jaarlijks in de obesitaskliniek uitvoeren, zijn in overgrote meerderheid gastric bypassen, jargon voor wat de volksmond een maagverkleining noemt’.

–  hebben we het hier over de welbekende maagring?

Dr. Lannoo: ‘Nee, dat is een populair misverstand. Bij een gastric bypass wordt met behulp van nietjes in het bovenste gedeelte van de maag een klein voedselreservoir gecreëerd. Die ‘kleine’ maag wordt vervolgens rechtstreeks op de dunne darm aangesloten, zodat het voedsel niet langs de hoofdmaag met haar verteringssappen passeert. In bespaar je de details, maar het komt erop neer dat de patiënt minder kan eten. En even belangrijk: de ingreep heeft een impact op de hormonale systemen die het hongergevoel reguleren waardoor hij ook minder trek heeft. Daar zit het verschil met de maagring, een verouderde techniek die steeds minder wordt gebruikt. Zo’n ring, bedoeld om de toegang tot de maag te beperken, werkt louter mechanisch. Het menselijk lichaam is echter te slim voor zo’n simpele truc. Na een poosje ontwikkelen vele patiënten het sweet eating-syndroom: ze gaan de geringere voedselinname compenseren door extra vet en zoet te eten, veel chips en gesuikerde snack. Toch is de maagring een tijdlang populair geweest, ook al omdat de ingreep makkelijk omkeerbaar is. Daar is een stuk van ons imagoprobleem door ontstaan’.

–  hoezo?

Dr. Lannoo: ‘De maagring werd wel eens gebruikt voor patiënten die medisch gezien geen operatie nodig hadden. Een fotomodel met een paar kilo’s teveel komt normaal gezien niet in aanmerking, maar blijkbaar vonden sommige chirurgen het moeilijk om nee te zeggen. Dat waren hoge uitzonderingen, maar die praktijken bevestigden een vooroordeel dat aan onze discipline kleeft, namelijk dat we een verkapte vorm van plastische chirurgie bedrijven. Ik moet dat krachtig tegenspreken. Buikoperaties zijn veel invasiever en hebben een veel hogere complicatiefactor dan plastische chirurgie. Bovendien opereren we nooit om louter esthetische redenen, voor vele patiënten is een operatie zelfs een zaak van leven of dood’.

– toch leeft het idee dat er te snel tot een maagverkleining wordt overgegaan, waarbij esthetische overwegingen primeren op medische. Het Eén-magazine Volt heeft dat ook aangetoond, onder meer door een acteur met een verborgen camera naar de spreekkamer van een van uw collega’s te sturen. U heeft toen verbolgen gereageerd met een opiniestuk in De Standaard. Waarom?

Dr. Lannoo: ‘De aanpak van Volt was tendentieus. Kijk, er zijn ook loodgieters die er de kantjes aflopen, terwijl de overgrote meerderheid alleen maar correct buizen legt.  Zo is het ook bij ons, er zal altijd wel ergens een rotte appel in de mand zitten. Maar zonder op die specifieke case terug te komen: het valt niet altijd glashelder te bepalen of iemand al dan niet gebaat is bij een operatie. Ja, er zijn de wettelijke bepalingen van het Riziv. Je moet een BMI hebben van minstens 40, voor diabetespatiënten ligt de grens op 35. Wie daaronder zit en zo nodig een gastrische bypass wil, moet alles zelf betalen, reken maar op minstens 9.000 euro. Ik begrijp dat ze een lijn moeten trekken, maar als arts worstel ik daarmee. Een studente met BMI 42 zal ik niet zo gauw opereren, ook al komt ze wettelijk gezien in aanmerking. Kom maar eens terug na je studies, zal ik zeggen, als je een leven lijdt zonder cantussen en diepvriespizza’s. Als we dan nog geen verbetering zien, kunnen we alsnog opereren. Omgekeerd krijg ik hier soms diabetespatiënten met een BMI van 33 die hun suikerspiegel maar niet onder controle krijgen. Die mag ik officieel niet helpen, terwijl een operatie hen vroegtijdige oogschade en cardiovasculaire complicaties kan besparen. Wat Volt ook bewust verzweeg is dat een operatie geen solo-initiatief van een chirurg is, volgens de wet kan ze alleen door een multidisciplinair worden goedgekeurd. Daarin zit ook de huisarts die de patiënt vaak al jarenlang heeft gevolgd. Maar wat mij nog  het meeste ergerde was het uitgangspunt: volgens de makers beleven we een explosie van gastrische bypass-operaties. Onzin, maar ik weet waar die indruk vandaan komt. Tot 2007 had een obesitasoperatie geen aparte nomenclatuur, het werd onder hetzelfde nummer geregistreerd als vergelijkbare ingrepen voor andere aandoeningen zoals maagkanker. Sinds 2007 wordt er wel apart geregistreerd, waardoor het ineens leek alsof er een fenomenale stijging is van het aantal obesitasoperaties. Het zegt helaas ook veel over onze visie op obesitas dat die uitzending zoveel weerklank kreeg. Zwaarlijvigheid wordt niet als een ziekte bekeken. Wie dik is, heeft dat aan zichzelf te danken en moet vooral niet te veel op solidariteit van de gemeenschap rekenen’.

–  wie fout eet en weinig beweegt, wordt dik, dat is nu eenmaal zo. Mogen we dan niet spreken van persoonlijke verantwoordelijkheid?

Dr. Lannoo: ‘Zo heb ik er ook lang over gedacht, zelfs nog toen ik me als beginnend chirurg vooral op orgaanprevelatie toelegde. Zwaarlijvigheid is een keuze, het overkomt mensen die geen discipline kunnen opbrengen, of die teveel van het goede leven houden. Na een poosje ging ik echter inzien dat eten een fysiologisch proces is dat autonoom wordt gestuurd, net zoals de bloeddruk en de hartslag. Met wilskracht of discipline heeft het bitter weinig te maken, eten en spijsvertering zijn complexe processen waarin een hele rist hormonale stoffen op elkaar inwerken. Het is trouwens niet de maag die ons doet eten, honger naar voedsel wordt vanuit de hippocampus in ons brein geregeld’.

–  nurture or nature, het debat lijkt bij deze al beslecht. Zit zwaarlijvigheid in de genen?

Dr. Lannoo: Nature weegt hier zeker door, we dragen ons evolutionair verleden mee. Er werden al verschillende grootschalige langetermijnonderzoek naar eeneiige tweelingen verricht, zoals de bekende Finnish Twis Study. Daaruit bleek hoe sterk de systemen voor voedselinname en spijsvertering in de genen verankerd zitten. Ondanks grote verschillen in leefpatroon en eetgewoonten, constateerde men dat het lichaamsgewicht van identieke tweelingen nauwelijks uiteenloopt. Een broer is houthakker in de Finse bossen, de andere heeft een hoge functie in New York, op de weegschaal scheelt het amper enkele kilo’s’.

–  maar waarom leidt dat systeem tot overgewicht?

Dr. Lannoo: ‘Hongergevoel is een essentieel mechanisme om te overleven. Een holbewoner had echt wel een stevige prikkel nodig om met zijn knuppel een mammoet op zijn kop te gaan timmeren. Onze voedselregeling werkt erg performant, dat is ook een van de redenen waarom wij met onze constitutie de evolutionaire afvallingsrace hebben gewonnen. Maar helaas, door de veranderende omgevingsfactoren is die evolutionaire troef een blok aan ons been geworden. Ik heb het dan niet over arme landen in de Sahel, maar over onze Westerse overvloedmaatschappij waar processed food permanent beschikbaar is. Diepvriesmaaltijden, blikvoeding, chips, voedsel met veel ongezonde vetten en suikers. Dat heeft rampzalige gevolgen. Niet voor iemand met een natuurlijk BMI 18 die door het eten van bewerkt voedsel hooguit naar een BMI 25 stijgt. De pineut is die man of vrouw met een BMI 28 die morbide obesidas ontwikkelt omdat ons lichaam nu eenmaal zo geprogrammeerd is dat het geen nee kan zeggen tegen al die suikers en vetten die constant in ons blikveld passeren. Om het cru te stellen: als we obesitas willen uitroeien, moeten we al die junk verbieden en mensen verplichten weer zelf hun potje te koken met uitsluitend gezonde basisproducten. Maar aangezien dat onmogelijk is en we dat ook niet echt willen, moeten we consequent zijn en de slachtoffers van die doorgeslagen aanbodmaatschappij helpen’.

– wordt die solidariteit dan in twijfel getrokken?

Dr. Lannoo: ‘Ze is zeker niet vanzelfsprekend. Laat het woord kanker vallen, en er rolt spontaan een golf van sympathie over het hele land. Benefieten, glazen huizen, het kan niet op, er wordt enorm veel geïnvesteerd, zowel in onderzoek als in behandeling. Terecht, want kanker is een nare ziekte. Maar wat een verschil met obesitas. Zelfs patiënten die aan de normen voor een operatie voldoen, moeten diep in de portefeuille tasten. Het Riziv betaalt wel de operatie terug, maar de noodzakelijke begeleiding door diëtisten en psychologen valt volledig voor rekening van de patiënt. Dat is des te erger als je bedenkt dat obesitas vooral lagere inkomensklassen teistert. Er zijn natuurlijk wel hoogopgeleide, goedverdienende zwaarlijvigen, maar de piramide heeft een smalle top en een brede basis. Logisch ook, want gezond voedsel kost veel en inzicht in goed eten is ook een kwestie van opleidingsniveau’

–  ziet u een verklaring voor dat perceptieverschil?

 Dr. Lannoo: ‘Simpel: kanker is iets wat je overkomt, kankerpatiënten zijn slachtoffers met wie we ons allemaal kunnen identificeren. Obesitas daarentegen is iets waar je zelf voor kiest, of alleszins iets waar je zelf verantwoordelijk voor bent. Nogmaals, dat klopt helemaal niet. Je kunt trouwens ook obees worden door omstandigheden waar je totaal geen greep op hebt. Hoeveel vrouwen zijn er niet die tijdens hun zwangerschap 20 kilo aankomen en dat gewicht nooit meer kwijt geraken? 70 procent van de patiënten in de obesitaskliniek zijn trouwens vrouwen. Velen zijn vijftigplussers in de menopauze die door het wegvallen van hun oestrogeenproductie hun gewicht in korte tijd enorm zien toenemen. Dat is dus geen keuze of een gevolg van een liederlijk leven, maar een persoonlijk drama. Heel wat van onze patiënten kampen met iatrogene obesitas, zwaarlijvigheid als complicatie van een medische behandeling. Langdurig neuroleptica slikken? Tel er dan maar 30 tot 35 kilogram bij. Hetzelfde wanneer je een hormonenkuur of cortisonetherapie volgt. Een behandeling tegen prostaatkanker? Grote kans dat je er obesitas aan overhoudt. Misschien geen populaire boodschap, maar ook stoppen met roken houdt een risico op obesitas in. Niet alleen doordat men bij wijze van compensatie extra gaat snoepen, een verstokte roker krijgt een ander metabolisme als hij zijn sigaret afzweert. Ik wil maar zeggen, het is echt veel te gemakkelijk om de schuld voor zwaarlijvigheid op de patiënt af te schuiven’.

– logisch toch dat kanker ons meer raakt. Het is een dodelijke ziekte, in tegenstelling tot obesitas…

Dr. Lannoo: ‘Nog zo’n misvatting. Vanaf BMI 135 spreken we van morbide obesitas. Dat is geen stijlfiguur, obesitas is wel degelijk een dodelijke ziekte. Niet zoals sommige kankers die snel fataal kunnen worden. Obesitas is meer een sluipmoordenaar die zich van handlangers bedient, het is de onderliggende oorzaak van een hele resem complicaties zoals type 2-diabetes, leververvetting, hart-en vaatziekten, allemaal aandoeningen die elkaar versterken en samen het metabool syndroom vormen. En over kanker gesproken, ook die jaagt de co-mortaliteit van obesitas omhoog. Zwaarlijvige vrouwen hebben twee keer meer kans op borstkanker dan niet-obese vrouwen. Ook met pancreaskanker, een van de dodelijkste kankers die er bestaan, is er een correlatie. In de vorige reeks Topdokters zat de Leuvense lever-en pancreaschirurg Baki Topal, een fantastische collega overigens. Pancreaschirurgie, de laatste reddingsboei voor kankerpatiënten, geldt zowat als de champions league van de chirurgie. Mijn collega heeft vast heel wat levens van pancreaskankerpatiënten gered. Toch durf ik het zonder blikken of blozen beweren: met onze obesitasoperaties hebben wij wellicht een veelvoud aan dodelijke pancreaskankers kunnen voorkomen’.

mogen we spreken van een obesitas-epidemie?

Dr. Lannoo: ‘Zonder meer. De helft van de Belgen heeft een BMI van 25 en meer, wat betekent dat ze met overgewicht kampen, 10 procent zit boven de 30, de grens van obesitas. En België is lang geen uitzondering, in Amerika zie je gewoon in het straatbeeld dat zwaarlijvigheid een gigantisch probleem is. Intussen grijpt ook diabetes, een ziekte die nauw samenhangt met obesitas, om zich heen. Wereldwijd verwachten we binnenkort 300 miljoen gevallen, dat is duizelingwekkend. Erg verontrustend is dat die ziekte op steeds jongere leeftijd toeslaat. Ik zie soms meisjes met een BMI van 40 plus die al  diabetes ontwikkelen. Type 2, dat heette vroeger nochtans ouderdomsdiabetes. Ik kan die helaas niet helpen, want de minimumleeftijd voor een bypass is 18. Jammer, want een operatie zou hen veel miserie kunnen besparen. Die beperkingen hebben meer met budgettaire dan met gezondheidsoverwegingen te maken, want medisch gezien is een operatie perfect te verantwoorden zodra de pubertijd voltooid en de psychologische draagkracht voldoende groot is’.

–  zwaarlijvigheid is een stigma. Uit talloze studies blijkt dat obese mensen met een laag zelfbeeld kampen, ook al door de discriminatie die al op school begint en vervolgens op arbeidsmarkt een verlengstuk krijgt. Strookt dat met uw ervaringen in de spreekkamer?

Dr. Lannoo: ‘Reken maar. Velen hebben echt alles geprobeerd vooraleer ze hier binnenstappen. Alle diëten gevolgd, hele bibliotheken gelezen met boeken van voedingsgoeroes. Want denk maar niet dat iemand in een bevlieging een operatie wil. Vaak komen ze een eerste keer op consultatie, en wachten ze dan nog twee jaar vooraleer ze er echt klaar voor zijn. De meesten zitten opgescheept met een schuldgevoel van hier tot in Tokyo. Hou zou je ze zelf zijn? Het is buiten dertig graden, en je passeert langs het bomvolle terras van een ijssalon. Natuurlijk heb je zoals iedereen vreselijke goesting in een ijsje, maar je durft er niet aan toe te geven omdat je in je rug al de afkeurende blikken voelt priemen. Ik hoor hier de zieligste verhalen. Met de kleinkinderen naar Aqualibi en in een van die buizen blijven steken, dat gebeurt echt. Het is ook geen mythe dat sommige passagiers twee stoelen moeten betalen als ze een vliegtuig willen nemen. Het schrijnendste dat ik ooit heb gehoord was van die jongen die had gesolliciteerd voor een baantje als rekkenvuller in een supermarkt. Hij werd afgewezen, zogezegd omdat ze geen jasje in zijn maat hadden. Zijn moeder, een braaf mens dat goed kon naaien, had met hem te doen. Ze is achter zijn rug naar de winkel gelopen met het voorstel om zelf een jasje te naaien. Waarop de gerant haar afscheepte: ‘Maar snapt u het dan niet? We willen hem helemaal niet in onze winkel, hij is veel te dik’’.

–  biedt een gastrische bypass-operatie een garantie op succes?

 Dr. Lannoo: ‘De success rate is zo’n 70 procent. Onmiddellijk na de operatie vliegen de kilo’s eraf, gemiddeld 30 procent van het lichaamsgewicht. Ook de voedingsgewoonten veranderen, sommige patiënten ontwikkelen een aversie voor hoogenergetisch, bewerkt voedsel. Helaas stellen we vast dat een derde van de patiënten na een jaar of zes weer hervalt en naar het oorspronkelijk overgewicht terugkeert. Die belanden opnieuw in de zorg, een gegeven dat sceptici aangrijpen om het nut van obesitasoperaties in twijfel te trekken. Een beetje hypocriet, want de 70 procent die wel op een gezond gewicht blijven, leveren de gezondheidszorg een aanzienlijke besparing op. Natuurlijk is er na iedere operatie nog altijd multidisciplinaire begeleiding nodig. Obesitas blijft een chronische ziekte die je niet louter operatief kunt behandelen. In onze obesitaskliniek zien we jaarlijks meer dan 2000 patiënten, slechts een kwart daarvan heeft uiteindelijk een operatie nodig’.

– kunnen we met preventie niet vele obesitasoperaties vermijden? Eet meer fruit, doe meer aan sport. Goede raad kost niks…

Dr. Lannoo: ‘Hoe meer preventie hoe beter, maar voor mijn patiënten zal het weinig uithalen. Gezond eten en bewegen, dat hebben die mensen al duizend keer gehoord, tijdens de eindeloze reeks consultaties bij huisartsen en diëtisten die ze al achter de rug hebben. Het laatste dat je moet proberen is hen met paternalistische boodschappen bestoken, want daarmee wordt hun schuldgevoel alleen maar groter’.

– u bent geen fan van gezonde voedingsgoeroes à la Pascale Naessens of Kris Verburgh?

Dr. Lannoo: ‘Zonder namen  te noemen: ik heb moeite met zelfverklaarde experten die beweren dat iedereen kan vermageren als hij maar hard genoeg wil. Voor ons doelpubliek gaat dat niet op. Ja, heel wat van die diëten sorteren een tijdelijk effect. Na een poosje echter treden er psychologische en hormonale mechanismen op die het lichaam als het ware doen verlangen naar de voedselinname en het gewicht van voor het dieet. Dan krijg je vaak het gevreesde jojo-effect. Als gevolg van het dieet staat de patiënt in een soort eco-modus die zijn energievoorziening extra efficiënt regelt. Als hij dan opnieuw als vanouds begint te eten, schiet hij vaak door,  boven het overgewicht waarmee hij ooit aan zijn dieet was begonnen. De waarheid is dat sommige patiënten zonder operatie niet van hun morbide obesitas af komen’.

– is de obsessie met overgewicht geen modeverschijnsel? Waar is de tijd van Alfred Hitchcock, Orson Welles en Winston Churchill, toen succes spoorde met een dikke sigaar en een stevig embonpoint?

Dr. Lannoo: ‘Je kunt daar inderdaad enkele cultuurpessimistische bedenkingen bij formuleren. Vroeger stond het leven meer in het teken van hier en nu. Genieten nu het nog kan, want het leven kon abrupt afgebroken worden. Zo was dat ook in de tijd van Churchill. Overlijden op zestig was heel gewoon, vandaag maken ze daar een drama van. We zijn met zijn allen geobsedeerd door lang leven, ook en vooral de geneeskunde. Er wordt gigantisch geïnvesteerd om de gemiddelde levensduur op te rekken, ieder jaar winst wordt als een triomf van de wetenschap bejubeld. Tegelijkertijd zie je een andere trend: de mensen worden persoonlijk verantwoordelijk geacht voor hun gezondheid en levensduur. Dat gaat helaas gepaard met een nieuwe vorm van onverdraagzaamheid. Roken is daar het beste voorbeeld van. Waarom zou de ziekteverzekering voor hun gezondheidskosten moeten opdraaien? Ze hebben het immers aan zichzelf te danken. Ik huiver voor die trend. Voor je het weet, wordt dezelfde redenering op zwaarlijvigen toegepast’.

 

2 gedachten over “VIER-Topdokter Matthias Lannoo over leven met en vechten tegen obesitas

  1. Hayen petra

    Beste ik heb 13 jaar geleden een bypass laten doen de laatste jaren ben ik terug bij gekomen doe al jaren fitnis en leef toch gezond zou ik terug een operatie ooit mogen doen mvg hayen Petra

  2. Martine Brijs

    Eindelijk een dokter naar mijn hart,een dokter die niet zeurt om eerst nogmaals een dieet te proberen naar de zoveelste pogingen.
    Dank u.

Laat een reactie achter op Martine Brijs Reactie annuleren

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.