Tagarchief: Brexit

Oxford-historicus Martin Conway: “België is een verhaal dat nooit af is”

Knack, 25 juli 2017

 “De meeste Belgen aanvaarden het gebrek aan transparantie en efficiëntie als een noodzaak om een complexe samenleving te doen draaien”

 

De Waalse CETA-crisis, het Brusselse Samusocial-schandaal, Martin Conway volgt de ups and downs van de Belgische politiek op de voet. Gesprek met een historicus die getrouwd is met Europa maar België als maitresse koestert. ‘In welk ander land kan een partijvoorzitter met één manoeuvre drie regering tegelijkertijd lam leggen?

 

(eigen foto)

(eigen foto)

Baillol College, Oxford. Hoe Brits kan het worden? Baillol, opgericht in de 13de eeuw, is het oudste college van Oxford en bij uitbreiding Engeland. Het kloosterachtige complex aan Broad Street, decor voor verschillende Harry Potter-films, ademt traditie en prestige. Baillol, zo vernemen we van Martin Conway, was lange tijd hofleverancier voor de hoogste bestuursregionen van het Verenigd Koninkrijk en het British Empire. Met Herbert Asquith, Harold Macmillan en Edward Heath schopten drie allumni het tot prime minister, een exploot dat Boris Johnson nog deze eeuw hoopt over te doen. Academische hoogvliegers waren er eveneens. Dat kamertje bovenaan in de toren waar Conway zelf een bescheiden kantoor heeft? Daar heeft Adam ‘invisble hand’ Smith, de Schotse filosoof en grondlegger van de politieke economie, nog gestudeerd.

Onze gastheer is blij met de attentie. Belgische kranten, onmogelijk te vinden in deze nochtans kosmopolitische universiteitsstad. Hij leest ze in beide landstalen, een vaardigheid die de Welshman ontwikkelde toen hij als 18-jarige naar Brussel trok. ‘Uit interesse voor Europa’, zegt hij. ‘Het Verenigd Koninkrijk was pas tot de EEG toegetreden. Het is moeilijk zich in deze Brexit-tijden de geestdrift voor te stellen die het Europees project toen te weeg bracht, zeker in Wales. Daarom wilde ik naar Brussel vooraleer ik geschiedenis zou gaan studeren, het was tenslotte de plek waar het allemaal gebeurde’.

De belangstelling voor Europa is gebleven. Professor Martin Conway doceert moderne Europese geschiedenis, een tijdperk dat van de Franse revolutie tot de jaren 70 van vorige eeuw strekt. Aan zijn Brusselse intermezzo hield hij nog een passie over. Conway is een van de uiterst zeldzame buitenlandse historici die met kennis en gezag over België kan spreken. Zijn doctoraat over Rex-Leider Léon Degrelle bezorgde hem vooral in Franstalig België grote faam. The Sorrows of Belgium, een werk uit 2012, geldt intussen als referentie voor de woelige periode na de bevrijding. Conway verraste met een opvallende analyse. De periode van naoorlogse normalisering, die afloopt met het uitbreken van de Grote Staking van 1960, bracht weliswaar stabiliteit, welvaart en lanceerde België als draaischijf van de Europese integratie. Tegelijkertijd echter werd na de oorlog de kans gemist om de Belgische staat op een nieuwe grondwettelijke leest te schoeien. Dat verzuim verklaart volgens Conway waarom België vanaf de jaren zeventig in een eindeloze cyclus van politieke crises en staatshervormingen verzeilt. Met als voorlopig eindresultaat een institutioneel kluwen waarin een kat haar jongen niet vindt. Een kluwen bovendien waarin affaires zoals Samusocial goed gedijen. Conway mag dan een specialist van het verleden zijn, hij volgt de Belgische actualiteit op de voet. De affaire Samusocial is een typisch Belgisch fenomeen, verklaarde hij onlangs in The New York Times. Een nonprofit organisatie waar politiek benoemde bestuurders publieke middelen afromen om zichzelf rijkelijk te belonen? Business as usual, legde Conway uit, alleen hebben Mayeur en co wat overdreven bij de zelfbediening.

geen flatterende vaststelling. Is het zo erg gesteld met de politieke zeden in ons land?

Martin Conway: ‘Wat heet erg? Natuurlijk kan het niet door de beugel wat de Brusselse  burgemeester en zijn goede vriendin hebben gedaan. Geld bestemd voor daklozen voor eigen profijt afleiden, dat hoort niet. Toch blijf ik erbij: het is vooral de hoogte van de sommen en de symboliek van de daklozen die deze praktijk tot een schandaal hebben gemaakt. Zelf zou ik dat woord niet gebruiken. Samusocial is een instituut zoals er in België honderden bestaan, en de toestanden waar men nu schande van spreekt, passen perfect bij de manier waarop België de voorbije honderd jaar werd bestuurd.

leg dat eens uit..

Conway: Het is geen nieuws dat het Belgisch politiek systeem complex en ondoorzichtig is. De veelheid van bestuurslagen gecombineerd met de verzuiling maakt dat niemand weet wie precies waar verantwoordelijk voor is. Weinig efficiënt allemaal, en vatbaar bovendien voor affaires zoals Samusocial. Toch zie ik het niet per se als iets negatiefs. Die complexiteit is immers niet uit de lucht komen vallen, maar beantwoordt aan de complexiteit van de Belgische samenleving. Ik houd van jullie woord ‘verzuiling’. In het Frans hadden ze daar geen woord voor, ze hebben de Engelse vertaling pilarisation geleend. Over die verzuiling wordt veel gekankerd, maar de zuilen zorgden tot diep in de 20 ste eeuw wel voor een opmerkelijke verbondenheid tussen burgers en politiek. Katholiek of socialist, arbeider of middenklasse, iedereen kende wel een burgemeester of een volksvertegenwoordiger met relaties in Brussel. Het was tweerichtingsverkeer, want dankzij de verzuiling hielden politici de vinger aan de pols van de maatschappij. Bij die verzuiling hoorde een verdeelsleutel. Publieke middelen en benoemingen, iedereen werd bediend en voelde zich daardoor ook betrokken. Ik zeg niet dat het een perfect systeem was, maar het is wel wat België altijd overeind heeft gehouden.

ik hoor in België weinig applaus. Zeker na Samusocial leeft de overtuiging dat het zo niet verder kan. Ook in de politieke wereld, aan beide kanten van de taalgrens. Zowat alle partijen lanceerden de voorbije weken voorstellen om aan te knopen met een nieuwe politieke cultuur…

Conway: Ik bespeur een zekere schijnheiligheid. Velen die nu moord en brand schreeuwen hebben zelf dapper meegedaan aan het verfoeide cliëntelisme. Eerlijk gezegd, ik ben niet onder de indruk van de pleidooien voor hogere morele standaarden in politiek en bestuur. Alle ideeën over decumul of intercommunales ten spijt, vrees ik dat er weinig zal veranderen. De meeste Belgen aanvaarden het gebrek aan transparantie en efficiëntie als een noodzaak om een complexe samenleving te doen draaien.

in Vlaanderen wordt Samusocial als een typisch PS-schandaal afgedaan. Akkoord?

Conway: Nogmaals, het gaat om een kwalijk neveneffect van de manier waarop macht in België wordt uitgeoefend. Katholieken of liberalen zijn daar niet immuun voor, hooguit kun je stellen dat de PS een groter risico loopt omdat die partij in bepaalde streken al decennialang  met de macht is vergroeid. Streken bovendien waar veel armoede heerst. Tel macht en armoede samen, en je krijgt vanzelf een grotere kans op misbruik van publieke middelen voor armoedebestrijding. Typisch Waals? Dit had even goed een Vlaamse burgemeester kunnen overkomen. Affaires zijn er in België altijd geweest, aan weerskanten van de taalgrens. Guy Spitaels was een Waal, Willy Claes een Vlaming, allebei zijn ze in een schandaal ten onder gegaan. Publifin is een Luikse affaire, maar wel met uitlopers naar Vlaanderen.

wordt u vaak voor door media gebeld om België-duiding te geven?

Conway: Helaas alleen wanneer het grondig mis gaat, zoals bij de terreuraanslagen vorig jaar. Als je dan in de database van de BBC zit, ben je ineens 24 uur aan een stuk in de media, over een land waar anders niemand om maalt.

u mocht ook opdraven toen Wallonië de ratificatie van het Europees-Canadese vrijhandelsakkoord CETA dreigde te blokkeren. Wat vond u van deze actie die Waals premier Paul Magnette vijf minuten wereldfaam opleverde?  

Conway: Ik vond het een interessante gebeurtenis, een staaltje van wat men hier  brinkmanship zou noemen, politieke blufpoker. Magnette speelde het hard, maar wist perfect wanneer hij moest stoppen. Niemand die ook maar een seconde geloofde dat Wallonië echt CETA zou saboteren, maar dat is het punt niet. Je kunt Magnette uiteraard van opportunisme beschuldigen. Hij rook zijn kans om de PS te profileren en de PTB de wind uit de zeilen te vangen. Je kunt ook zeggen dat zijn verzet niet veel heeft opgeleverd. Aan het eigenlijke verdrag werd geen komma veranderd, de Walen lieten zich paaien met enkele waarborgen in een aparte bijlage. Toch verdient Magnette krediet omdat hij een belangrijk debat heeft geopend. Voor het eerst in jaren werd in België nagedacht over een fundamentele kwestie: wat voor land willen we zijn? Volgen we de EU blindweg in de richting van meer kapitalisme en vrijhandel, of kiezen we voor een maatschappij met meer regulering en sociale bescherming?

u waarschuwde er tijdens de CETA-crisis voor om de Waalse strijdlust niet te onderschatten. Waarom?

Conway: Als er al belangstelling leeft voor België, dat gaat die uit naar Brussel of de economische motor die Vlaanderen heet. Maar wat weet de buitenwereld over Wallonië? Niks, het is een van de blinde vlekken op de kaart van Europa. Terwijl het een fascinerende regio is waarvan Europa heel wat kan leren. Wallonië, dat is een volk van nog geen 4 miljoen dat worstelt met dramatische socio-economische veranderingen en loodzware problemen. Een volk ook met een traditie van massaal verzet en mobilisatie. Erg boeiend, ik ben trouwens een publicatie over de Grote Staking van december 1960 aan het voorbereiden. Als je de miserie ziet op plekken zoals Charleroi, Seraing of de Borinage dan vraag je je toch af wanneer er zich een nieuwe explosie zal voordoen. Gaan ze hun lot in eigen handen nemen? Of blijven ze gelaten zitten, conform aan de historische natuurwet die wil dat met de armoede ook de apathie toeneemt?

misschien komt de Waalse bigbang er wel bij de volgende verkiezingen. Peilingen voorspellen een triomf voor de PTB. De extreemlinkse partij zou met 25 procent zelfs de grootste van Wallonië worden...

Conway: Daar geloof ik niet in, ik zou al verbaasd zijn als de PTB 15 procent haalt. Pas op, zelfs zo’n resultaat zou een schok jagen door de Belgische politiek. Ik denk dan niet alleen aan vorming van allerlei regeringen. Een doorbraak van de PTB kan door nationalisten in Vlaanderen worden aangegrepen om nogmaals te roepen dat er met Walen niet meer te besturen valt. Maar zo’n overwinning kan ook heel ander effect sorteren: meer aandacht voor allerlei vormen van ongelijkheid in de maatschappij. Tussen haakjes, ik zie ook de aanslagen in Brussel als een pervers gevolg van die ongelijkheid. Het Belgisch systeem van verkavelde bevoegdheden en verzuiling heeft wel democratische legitimiteit, maar het schiet hopeloos tekort bij het voeren van een adequaat integratiebeleid.

bestaat de kans dat de Waalse PS het lot van zijn Franse naamgenoot ondergaat en van de de kaart wordt geveegd?

Conway: Zoiets valt nooit uit te sluiten, maar ik verwacht een ander scenario. Ik ben geen PS-watcher, maar ik kan me inbeelden dat er een coup tegen Elio Di Rupo wordt gepleegd waarna een nieuwe generatie de partij in handen neemt. Of de nieuwe leider Paul Magnette zal heten, dat moet de toekomst uitwijzen. Er is trouwens een belangrijk verschil met de Franse PS die al bij al een zeer jonge partij is. Van de Waalse PS kun je veel zeggen, maar niet dat het aan traditie ontbreekt. Gesticht in 1885, het is één van de oudste socialistische partijen in de wereld. Wat ik altijd aan jonge Belgische historici aanraad: bestudeer de Parti Socialiste. In Vlaanderen was de invloed beperkter, maar voor Wallonië was en is de socialistische beweging absoluut toonaangevend. Toch vind je er nog altijd weinig wetenschappelijk literatuur over.

u heeft dus niet alleen een zwak voor België maar ook nog een bijzondere belangstelling voor Wallonië. Krijgt u dat hier aan collega-historici nog uitgelegd?  

Conway (lacht): Why Belgium, die vraag krijg ik minstens een per week, en niet alleen van collega’s. België, antwoord ik altijd, is een verhaal dat nooit af is. Sinds ik me in de jaren tachtig voor België ging interesseren, heb ik vijf politieke crises en evenveel staatshervormingen meegemaakt. De abortuscrisis, de Witte Marsen, er gebeurt altijd wel iets. Ik meen het: er bestaat geen beter land om zich als historicus over te buigen, te meer daar er nog heel wat onontgonnen thema’s zijn. In de geschiedschrijving van de jaren dertig zitten nog vele gaten, en zelfs over het verzet tijdens de oorlog valt nog heel wat te onderzoeken.

maakt dat indruk?

Conway: Nee, niemand begrijpt het belang. Welk verschil heeft België in de geschiedenis van de 20ste eeuw gemaakt, vraagt men mij. Zo bekeken hebben de sceptici altijd gelijk, want België heeft heel weinig gewicht in de schaal geworpen. Maar zo gemakkelijk geef ik me niet gewonnen. Ik argumenteer dat ze de verkeerde vraag stellen. Wat kan België ons leren, is een veel interessantere kwestie. Heel veel, vervolg ik dan. Uit de Belgische case kunnen we leren hoe natiestaten op crises reageren, en hoe een samenleving omgaat met de complexiteit van linguïstische verschillen en sociale en ideologische tegenstellingen. Wist je trouwens dat België tot in de jaren zeventig als een voorbeeld van een succesvol meertalig land gold? Zelfs Amerikaanse politieke wetenschappers prezen België omdat het zijn complexiteit en tegenstellingen had overstegen om zich tot een gezonde democratie te ontwikkelen. Dat positieve imago leefde ook in Groot-Brittannië. België werd serieus genomen, het was een land waarmee we goede relaties wilden en ons verbonden voelden, niet in het minst omdat we jullie tijdens twee oorlogen te hulp zijn geschoten. Ergens, in de loop van de jaren tachtig en negentig, is dat imago gekanteld. België werd een bron van spot en minachting, zelfs voor Monty Python.

Finland, Finland, zongen de Pythons, a poor second to Belgium….

Conway: Precies wat ik bedoel. Ach, ik denk niet dat jullie er wakker van liggen. Het vermogen tot zelfspot is een van de Belgische eigenschappen die ik erg waardeer.

over imago gesproken: België wordt vaak als een ‘failed state’ omschreven. Terecht?

Conway: Onzin, België is geen mislukte staat. Nee, het probleem is dat België teveel staten tegelijkertijd is. In welk land kan een voorzitter van een kleine partij met één manoeuvre drie verschillende regeringen lam leggen? Ik was toevallig in het land toen Benoit Lutgen er de stekker uittrok, alweer een memorabele gebeurtenis. Ik zie het al, never a dull moment in Belgium.  Kijk, als men met failed state bedoelt dat het federaliseringsproces een veelkoppig monster heeft gebaard, met bestuurslagen die als een lasagne op elkaar werden gestapeld, dan ga ik akkoord. Net als de Belgen, want niemand is enthousiast over het resultaat. Maar het is dan wel een failed state waar het merkwaardig goed leven is, en er zijn tijdens dat langgerekte proces van mislukken opmerkelijk weinig doden gevallen. Dat is trouwens een trend die ik als historicus zie: sinds de jaren dertig is de Belgische maatschappij steeds vreedzamer geworden. 

in The sorrows of Belgium poneert u dat na de bevrijding de kans werd gemist om de Belgische staat op een moderne leest te schoeien. Precies daardoor kwam het proces van decentralisering op gang waaruit het veelkoppig monster werd geboren. Kunt u dat nader verklaren?

Conway: Onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog zie je in verschillende West-Europese landen politieke aardverschuivingen. Frankrijk kreeg een nieuwe republiek, in Duitsland moest de staat vanaf de grond worden heropgebouwd. En wat veranderde er in België? Vrouwen kregen stemrecht, verder bleef het politiek systeem ongerept. Aan de rigide grondwet van 1830 werd niet geraakt, België bleef dezelfde gecentraliseerde staat met negen provinciën. Daarmee negeerde men enkele fundamentele veranderingen in de samenleving. Bij de stichting in 1830 golden drie grondbeginselen: België was een monarchie, de macht lag in handen van de bourgeoisie, het land was Franstalig. Met die ingrediënten probeerde men een nationale identiteit te kneden. Tijdens en na de oorlog kwamen die principes om diverse redenen op de helling te staan, maar die realiteit werd genegeerd. Misschien bekijk ik het door een gekleurde bril, maar mijn land draagt daarin een grote verantwoordelijkheid. België viel na de bevrijding door de geallieerden onder Brits bestuur. Wij waren het die België in een vooroorlogs keurslijf hebben gedwongen, met twee sleutelbeslissingen. De Britten hebben de terugkeer van koning Leopold verhinderd. Anderzijds hebben ze ervoor gezorgd dat de macht niet in handen viel van nieuwe groepen die tijdens de oorlog waren opgestaan. Het ancien régime van Spaak en co werd met Britse steun opnieuw geïnstalleerd.

okay, maar waar zit de link tussen het missen van een constitutionele update na de bevrijding en het federaliseringsproces dat pas dertig jaar later op gang kwam?

Conway: Je kunt je afvragen of het hele decentraliseringsproces wel op gang was gekomen had België na de oorlog een nieuwe grondwet gekregen. Laat staan of we hetzelfde verloop hadden gezien, met horten en stoten, geritmeerd door regeringscrises en staatshervormingen. Toegegeven, dit is een typische ‘wat als’-redenering waar historici dol op zijn. Toch blijf ik ervan overtuigd: het Belgische federaliseringsproces was geen historisch fataliteit zoals velen beweren. En ik verzet me ook tegen simplistische verklaringen die alleen de linguïstische dimensie van dat proces benadrukken.

het Vlaamse streven naar autonomie als houtworm in de constructie van het Belgique à papa. Klopt dat beeld dan niet? 

Conway: De opkomst van het Vlaams nationalisme is  een factor van belang, maar dat geldt evengoed voor de teloorgang van de zware industrie in Wallonië. Verschillende oorzaken  hebben elkaar versterkt, maar feit is dat het ontmantelen van de federale staat een project van de politieke elites was, met weinig populaire steun. De Vlaamse Christendemocraten en de Waalse socialisten hadden verschillende drijfveren maar wel een gemeenschappelijk belang. Beiden stuurden erop aan zoveel mogelijk macht en middelen naar de regio’s over te hevelen omdat ze daar meer controle hadden. Het volk stond erbij en keer ernaar, naar de mening van de Belgen werd nooit gevraagd. Historici die naar de tweede helft van de 20ste eeuw kijken, kunnen maar één conclusie trekken. Nationalisme is altijd een minderheidsstroming geweest. Op geen enkel moment was een meerderheid gewonnen voor onafhankelijkheid, in Vlaanderen net zomin als in Wallonië.

bij de N-VA zullen ze dat niet graag horen. Tijdens de recente 11 juli viering werden Vlamingen door onder anderen minister-president Geert Bourgeois (N-VA) tot meer fierheid aangespoord. Dat is haast een ritueel, net zoals de jammerklacht dat Vlamingen wars zijn van leeuwenvlaggen en Vlaamse hymnen. Waarom kunnen we ons niet aan het voorbeeld spiegelen van Catalanen en Schotten die hun nationale identiteit complexloos omhelzen?

Conway: Omdat de verschillen groter zijn dan de gelijkenissen. Anders dan in Catalonië en Schotland is het Vlaams nationalisme nooit tot een echte volksbeweging uitgegroeid.  Vlaamse onafhankelijkheid slaat niet aan als politiek project, daarvoor is het besef van interne verdeeldheid te groot. Ik vind dat een geruststellende gedachte. Vlamingen zijn in het algemeen te intelligent om te geloven in slogans zoals ‘vrijheid door onafhankelijkheid’.

begin deze eeuw leek het ideaal van Vlaamse onafhankelijkheid een doorstart te nemen. Vlaanderen zou misschien geen onafhankelijke republiek worden, maar wel een autonome regio in een Europees verband. Is die light versie wel een leefbaar politiek project?

Conway: Ik vrees ervoor. Ook in België is de Europese gedachte niet meer wat ze geweest is. Vijftien jaar geleden noemden studenten in Leuven of Gent zich als vanzelfsprekend overtuigd Europeanen. Vandaag kun je daar niet meer van uitgaan. Europa is een symbool voor bureaucratie en geldverspilling geworden, zelfs in België.

by the way, hoe is het Brexit-referendum bij de academische community van Oxford aangekomen?

Conway: ‘Als een mokerslag, het heeft maanden geduurd vooraleer het besef doorsijpelde. Nog altijd heerst een rouwstemming, alsof we een dierbaar familielid hebben verloren. Je zult echt veel moeite moeten doen om in Oxford iemand te vinden die voor de Brexit heeft gestemd. Het is nu meer dan een jaar geleden, maar het houdt iedereen nog altijd enorm bezig. Je kunt geen glas gaan drinken of het gesprek komt vroeg of laat op de Brexit.

vreest de universiteit ook praktische gevolgen?

Conway: Uiteraard, we hebben hier heel veel Europeanen, zowel studenten als wetenschappers. Oxford is sterk genoeg om deze slag te overleven. De vraag is echter waar we binnen tien jaar zullen staan. Zal Oxford dan nog altijd de plek zijn waar jonge, clevere Europeanen naartoe komen om hun carrière te lanceren? Of wordt Oxford een buitenpost, afgesneden van het Continent zoals de rest van het land? Grenzen verschuiven, ook mentaal. Moskou en Istanbul hoorden soms wel en dan weer niet bij Europa. Ooit lag Algiers in de Europese Gemeenschap, er zijn nog kaarten uit de late jaren vijftig van vorige eeuw die dat bewijzen. De uitdaging bestaat erin na de Brexit de banden met het Continent te behouden, anders dreigen we het Algiers van deze eeuw te worden.

misschien komt de Brexit er wel nooit, zoals de toekomstige LibDem-leider Vince Cable onlangs liet uitschijnen. Gelooft u dat het nog kan vermeden worden, bijvoorbeeld met een nieuw referendum?

Conway: Zeg nooit nooit, Britten hebben net als de Belgen aanleg voor politiek pragmatisme. In gesprekken met collega’s en vrienden gaat het daar vaak over. Het besef zal doorsijpelen dat de Brexit onmogelijk is wegens te complex en te duur. Misschien moeten we wachten op een nieuwe generatie politici. Binnen een jaar of vijf zullen die dan een oplossing vinden. Geen volledig lidmaatschap, maar een soort associatie die het lidmaatschap voor drievierden overlapt. Maar er zijn vele scenario’s denkbaar, bijvoorbeeld dat een revanchistische Tory-fractie het land op sleeptouw neemt, nog verder weg van Europa, in een soort Noord-Atlantische alliantie met de Verenigde Staten. De manier waarop Theresa May president Trump het hof maakt, is nu al ronduit gênant. Wat een belabberd figuur slaan we in de internationale gemeenschap, zeker naast Frankrijk en Duitsland. De vraag is trouwens of het Verenigd Koninkrijk deze constitutionele revolutie _ want dat is waar de Brexit op neerkomt _  wel overleeft.

vreest u heus voor het voortbestaan van het Verenigd Koninkrijk?

Conway: Ieder land dat zichzelf ‘verenigd’ moet noemen, heeft duidelijk een probleem met zijn interne samenhang. In vele opzichten is het VK een kunstmatig land, met verschillende rechtssystemen en grondwettelijke voorzieningen die per landsdeel verschillen. Wat houdt de boel samen? De symboliek van het koningshuis en enkele mythes die een collectief gedeeld verleden moeten oproepen. Ik betwijfel of dat sterk genoeg is om de schok van de Brexit te doorstaan. Weet u, toen twintig jaar geleden het proces van devolutie op gang kwam en de Schotse queeste voor autonomie in een stroomversnelling belandde, heb ik voorspeld dat we nog eerder het einde van het Verenigd Koninkrijk dan dat van België zouden meemaken. Dat was toen als boutade bedoeld, maar nu niet meer.

waarmee we terug bij uw favoriete buitenland zijn beland. België, al enkele decennia voorwerp van Britse spot. Name three famous Belgians, is zo’n staaltje van ironie op onze kap. Kunt er drie noemen?

Conway: (lacht) Meer dan drie zelfs.

Eddy Merckx? Stromae?

Conway: Nee, God beware me! Ik denk dan eerder aan enkele politici met Europese alllure. Paul-Henri Spaak of Herman Van Rompuy, die horen er altijd bij.  

Brexit-stormloop op Belgische nationaliteit: “Sire, er zijn nog Belgo-Britten!”

Knack, 22 februari 2017

Belg worden om Europeaan te blijven, dat is wat heel wat Britse ingezetenen sinds het Brexit-referendum beweegt. Met tientallen stromen de aanvragen voor de Belgische nationaliteit binnen bij de gemeentehuizen in en rond Brussel. Portret van enkele Belgo-Britten, fiere onderdanen van zowel koning Filip als Queen Elisabeth. ‘Ik wil mijn Europese identiteit niet verliezen’.

Tim Nuthall:

Tim Nuthall: “ik heb veel aan Europa te danken” (foto: Debby Termonia)

Tim Nuthall, directeur internationale communicatie bij de European Climate Foundation in Brussel, heeft  er  geen gras laten over groeien. Op 24 juni, de dag na het Brexit-referendum, is hij naar het gemeentehuis van Elsene gestapt. ‘‘Ik had de overwinning van het leave-kamp totaal niet zien aankomen”, blikt hij terug. “Ik was die avond gerust gaan slapen, de polls zagen er goed uit. Toen ik om vier uur wakker schoot en het nieuws checkte, viel ik letterlijk uit mijn bed. Wat? Hebben mijn landgenoten ons echt uit Europa gestemd? Ik kan het trouwens nog altijd niet geloven, het moet een vlaag van collectieve zinsverbijstering zijn geweest. Mijn dochter was toen zeven maanden oud. Toen ik haar daar in haar bedje zag liggen, stond mijn besluit vast. Ik vraag de Belgische nationaliteit aan, zodat mijn dochter later haar Europese identiteit kan claimen. Zie je, ik heb zelf veel aan Europa te danken. Mijn jaar als Erasmus-student in Wenen, mijn carrière en leven in Brussel, zonder Europa had ik veel minder kansen gekregen’.

vloeiend Duits

De verkorte procedure voor nationaliteitsverwerving, in voege sinds 2013, legt drie criteria op. Het minimum van vijf jaar ononderbroken hoofdverblijf in België was een sinecure voor Nuthall (40) die hier al negen jaar woont en werkt. Maar van aspirant-Belgen wordt ook verwacht dat ze hun sociale en economische integratie bewijzen, plus voldoende kennis van een van de officiële landstalen. Nuthall had er zich schrap voor gezet. Hij zou die dag op het stadhuis van Elsene met zijn vloeiende Duits uitpakken. Het had een interessant en mogelijks zelfs hilarisch experiment kunnen opleveren, maar zover is het niet gekomen. ‘Er werd me helemaal niks gevraagd’, zegt hij wat beteuterd. ‘Blijkbaar volstond het kreupele Frans waarmee ik mijn aanvraag heb toegelicht’. Het verzamelen van de nodige documenten, inbegrepen de beëdigde vertaling van zijn Britse geboortecertificaat, kostte hem drie weken. Op 19 juli werd zijn dossier door de ambtenaar van burgerlijke stand in drievoud naar het Brusselse parket, de Dienst Vreemdelingenzaken en de Staatsveiligheid verstuurd. Geen van de instanties maakte bezwaar, en sinds 16 december mag Tim Nuthall zich Belg noemen. ‘Het is ongelooflijk hoe snel zo’n hele nationaliteitsaanvraag in België verloopt’, zegt hij nog altijd verwonderd.

Ook al was Nuthall er als de kippen bij, hij was die niet de eerste Brit die zich na het referendum naar het Elsense stadhuis op het Ferdinand Cocqplein repte. ‘Het was hier de eerste dagen een echte stormloop’, zegt Delphine Bourgeois, MR-schepen voor Europa. ‘Sinds de Brexit zijn al 250 Britten zich komen informeren over de nationaliteitsaanvraag. 35 hebben intussen effectief een dossier ingediend, een cijfer dat iedere week nog stijgt’. Weinig steden of gemeenten hebben een schepen voor Europa, maar in Elsene is het geen overbodige luxe. De Brusselse gemeente omvat een groot stuk van de Europese wijk, met de kaasstolp van het Europees Parlement als blikvanger. Niet-Belgische EU-burgers maken een derde van de bevolking uit. Britten zijn daarin goed vertegenwoordigd: met 1.535 vormen ze de op één na grootste gemeenschap in België, nauwelijks kleiner dan het Britse contingent in heel Groot Antwerpen. In België wonen officieel 23.658 Britten. Hoeveel er daarvan sinds de Brexit een nationaliteitsaanvraag hebben ingediend, valt nog niet te achterhalen. Vast staat wel dat de drukte aan het loket in Elsene niet uniek is. Een rondvraag bij de top zeven van steden en gemeenten met een omvangrijke UK community, bracht vorige week 244 effectieve aanvragen aan het licht. De link met de Brexit ligt voor de hand. Antwerpen telde in 2015 welgeteld 5 Britse nationaliteitsaavragen. Vorig jaar werden er 33 geregistreerd, waarvan de helft in de maanden juli en augustus, vlak na het referendum. Nog duidelijker is het verband in Sint-Pieters Woluwe: van 2 aanvragen in 2015 ging het na 23 juni vorig jaar fluks naar 28.

Europese identiteit

Op Antwerpen na liggen alle onder Britten populaire gemeenten in en om het hoofdstedelijk gewest. In de rijke, groene zuidrand springt Tervuren eruit met 1.261 Britse ingezetenen. Het Zoniënwoud en het Afrika Museum met zijn fraaie park zijn natuurlijk reden genoeg om zich in deze Vlaamse gemeente te vestigen. De Angelsaksische concentratie heeft echter veel te maken met de ligging van British School of Brussels (BSB) waar 1.500 leerlingen een Engelstalig curriculum volgen. Ook Ken Woollard (77) is hier door de British School aanbeland. ‘Ik wilde altijd al naar Europa’, vertelt de gepensioneerde leraar. ‘In 1975 zag ik mijn kans: de British School zocht een leraar Engels en literatuur. Na een poosje nam ik er ook toneel bij, ik heb meer dan honderd producties geleid. De school had een eigen theater dat ook door externe verenigingen werd gebruikt, zowel Vlaamse als Franstalige. Dat gebeurt nu helaas niet meer, de steeds strenger veiligheidsmaatregelen laten het niet mee toe. Het zegt iets over het klimaat waarin we leven. Steeds meer angst, steeds minder vrijheid’.

 

Ken Woollard:

Ken Woollard: “Ik had tenminste een interview met de burgemeester verwacht” (Foto: Debby Termonia)

Het is misschien een te grote sprong, alhoewel. Angst is een van de grondstoffen die de propagandisten van de Brexit met succes hebben geëxploiteerd. Ken Woollard wil er liever niet meer op terugkomen. Wat valt er nog over de oorzaken te zeggen dat al geen duizend keer werd gezegd? Het heeft met het Britse eilandgevoel te maken. Met een in nostalgie naar het verloren empire gedrenkte overgevoeligheid voor soevereiniteit. Met rechtse populisten ook, en met zwakke Europese leiders die geen tegengas gaven. Feit is dat de Brexit hem tot een démarche heeft bewogen die hij anders nooit had ondernomen. In november trok hij naar het gemeentehuis om de Belgische nationaliteit aan te vragen. ‘Ik wil mijn Europese identiteit behouden’, zegt hij als we hem in Vossem-Tervuren opzoeken. ‘Dat gevoel zit diep, ik heb verschillende vrienden die eveneens Belg zijn geworden of er lopen over te denken. Het is niet dat we vrezen dat we na de Brexit zullen gediscrimineerd worden of met de nek aangekeken. Dit is ons antwoord op een referendum dat ons van Europa afsnijdt, een onbegrijpelijke beslissing waarover onze mening nooit werd gevraagd. Want zo is het gegaan: wie vijftien jaar of langer in het buitenland verbleef, mocht niet meestemmen. Geen detail als je weet hoe klein de marge was waarmee leave het heeft gehaald. Die gang van zaken heeft vele Britse expats bitter gestemd. We feel disregarded’.

Thuis in Tervuren

In november heeft hij zijn aanvraag ingediend. Zijn nieuwe identiteitskaart en paspoort _ met gegarandeerde controlevrije toegang tot alle landen van de Schengenzone _ zijn nog op komst. De schriftelijke bevestiging heeft hij wel al ontvangen. Voortaan heeft hij de keuze: Belg of Brit, want de nationaliteitsverwerving doet niets af aan zijn erkenning als onderdaan van de Britse Queen. Duur was de stap naar dual nationality niet. 150 euro registratierechten, plus nog wat kosten voor de beëdigde vertaling van het geboortecertificaat. Ook Woollard toont zich verbaasd over de lage drempel. ‘Ik had tenminste een interview met de burgemeester verwacht’, zegt hij. ‘Maar ze deden helemaal niet moeilijk, de medewerkers op het gemeentehuis waren erg behulpzaam en efficiënt’. Ze hadden hem gerust op de rooster mogen leggen. Naar eigen zeggen is hij geen talenknobbel, maar hij kan zich meer dan behoorlijk behelpen in Nederlands en Frans. ‘Na 41 jaar is België mijn thuis’, zegt Woollard. ‘De kinderen van mijn vrouw Dorothy zijn hier opgegroeid, al onze vrienden wonen hier. Veel Britten, onder wie oud-collega’s van de school. Maar we hebben vooral veel Belgische vrienden. Tervuren is heel internationaal, maar in onze doodlopende straat wonen toevallig alleen Vlamingen. Iedereen kent iedereen, ik spreek met de meesten van mijn buren Vlaams. Om maar te zeggen, ze hadden gerust naar mijn sociale integratie mogen polsen. We werken als vrijwilligers bij Samana, het voegere Ziekenzorg. We spelen pétanque met andere gepensioneerden in Leefdaal. Ook zonder Brexit zouden we er nooit over piekeren om terug te keren. Er woont nog wel familie in Groot-Brittannië, maar voor de rest hebben we er niet veel meer te zoeken. Het is trouwens goed leven in België. De gezondheidszorg en voorzieningen voor gepensioneerden, daar kunnen ze ginder alleen van dromen. Voor alle duidelijkheid: op dat vlak maakt mijn Belgische nationaliteit geen verschil. RSZ, pensioen, belastingen, dat viel altijd al onder de Belgische wetgeving. Er was geen enkel materieel belang mee gemoeid’.

Peter Guilford, nog een Tervurense neo-Belg, heeft het referendum zelfs niet afgewacht. In april al diende hij zijn aanvraag in, wat hem na 23 juni ongevraagd in de rol van ombudsman duwde. ‘Ik had mijn initiatief op Facebook gepost’, zegt hij. ‘In de dagen na het referendum werd ik bestookt met vragen: hoe heb je dat gedaan? Hoe werkt de procedure? Hoeveel kost het? Het effect van de de Brexit was onmiddellijk voelbaar’. Guilford (55) een overtuigd Europeaan noemen, is een understatement. Dertig jaar geleden kwam hij als Europa-correspondent naar Brussel, daarna werkte hij vele jaren voor de Europese Commissie. In 2000 richtte hij g+ op, een tweemanslobby die snel uitgroeide tot een kantoor met 50 medewerkers en vier kantoren in evenveel hoofdsteden. Klanten wegwijs maken in regelgeving omtrent mededinging en voedselveiligheid, was een van de specialiteiten van g+ dat intussen door de Amerikaanse reclamegigant Omnicom werd overgenomen. Guilford, thans managing partner bij g+, had zo zijn redenen om op de Brexit te anticiperen. ‘Ik had de bui zien hangen’, vertelt hij. ‘Tijdens de campagne kwamen allerlei verzonken sentimenten bovendrijven. Ik wist wel dat er in Groot-Brittannië zoiets als een onderbuik bestond, een weinig geschoolde en gecultiveerde bevolkingslaag. Hun frustraties werden wakker gekust door het populisme van de rechtse pers en van geboren volksmenners zoals Nigel Farrage en Boris Johnson. Dit kan wel eens misgaan, besefte ik. En wat dan? Als het effectief tot een Brexit komt, kunnen er in Europa wel eens anti-Britse gevoelens opsteken. Ik beeldde me de scènes al in op de luchthaven, hoe je als een melaatse wordt bekeken wanneer je een Brits paspoort toont. Overdreven wellicht, maar ik wilde geen risico lopen. Mijn kinderen zijn hier geboren, ze zijn perfect tweetalig. Ik wil dat ze zich hier thuis blijven voelen, als Europese burgers. Om eerlijk te zijn, ik zag ook weinig redenen om het niet te doen. Je hebt niks te verliezen, want je kunt je Britse nationaliteit behouden. Dat vond ik wel belangrijk, want ik heb vele vrienden en ook een huis in Groot-Brittannië’.

De procedure was een eitje, ook voor Guilford die benadrukt dat de keuze voor een dubbele nationaliteit niet alleen door ongerustheid over de koers van zijn moederland werd ingegeven. ‘Ik voel me hier thuis’, zegt hij. ‘België en Brussel zijn erg genereus voor mij geweest. Ik houd ook van jullie mentaliteit. Gezwollen patriottisme bestaat hier niet, er zijn zelfs weinig of geen Belgen die de tekst van hun volkslied kunnen meezingen. Dat bevalt me, net als het sterk ontwikkelde gevoel voor zelfspot’.

win for life

Guilford is niet de enige Britse lobbyist die voor de dubbele nationaliteit heeft gekozen. ‘Ik werd de voorbije maanden door heel wat medewerkers van lobby-kantoren en Europese denktanks aangeklampt’, zegt de Elsense Euro-schepen Bourgeois die zelf een verleden als  lobbyiste heeft. ‘Maar onder onze nieuwe Belgen zitten ook zakenlui, kaderleden van multinationals, leraars van internationale scholen en gepensioneerden die al heel lang in België wonen. Het is een zeer heterogeen gezelschap’. Opvallende afwezigen in het lijstje zijn de Eurocraten, een begrip overigens dat de betrokkenen ongaarne in de mond nemen. De door ons geconsulteerde specimen prefereerden het neutrale officials, of grepen naar de Franse begrippen ‘administrateurs’ of ‘fonctionnaires’. Niet uit snobisme, maar uit afschuw voor het stigma dat aan de Eurocraat kleeft. Buitensporige salarissen, torenhoge onkostenvergoedingen, fiscale gunstregimes, vederlichte werklast, het statuut van de Eurocraat  is een win for life die vele hardwerkende landgenoten de ogen uitsteekt. Op dat cliché valt veel af te dingen. Europese ambtenaren betalen bijvoorbeeld wel degelijk personenbelastingen. Niet aan België maar aan de Europese Unie, en ook RSZ-bijdragen gaan naar een eigen, Europees fonds. Eigenaars of huurders betalen bovendien zoals iedereen belastingen, taxen en heffingen aan gemeente of gewest, en ook voor de BTW gelden geen privileges. Qua fiscaal beslag, zo heeft de Union Syndicale des Services Publiques Européennes recent becijferd, zitten de Eurocraten erg dicht bij het gemiddelde van de 28 lidstaten.

Peter Guilford:

Peter Guilford: “Er zijn weinig Belgen die de tekst van hun volkslied uit het hoofd kennen. Dat gebrek aan gezwollen patriottisme bevalt me”. (Foto: Debby Termonia)

Toch verklaart precies het bijzondere statuut waarom er nog geen Britse Eurocraten de rangen van de neo-Belgen hebben vervoegd. ‘Ze komen niet in aanmerking’, legt Bourgeois uit. ‘Europese ambtenaren hebben een speciale identiteitskaart, een soort diplomatieke verblijfsvergunnning die door de dienst protocol van Buitenlandse Zaken wordt uitgereikt. Daar ligt de knoop: volgens de wet op de nationaliteitsverwerving moeten buitenlanders vijf jaar aanwezigheid in België kunnen aantonen om van de verkorte procedure gebruik te maken, tien jaar zelfs voor de gewone, lange procedure. De wet somt een hele resem verblijfspapieren op om dat te staven, zoals de bekende identiteitskaart E+ die buitenlanders krijgen wanneer ze permanent in België verblijven. Helaas: de speciale Europese identiteitskaart figureert niet op die lijst en geldt bijgevolg niet als bewijs’.

Irish Escape Route

Die beperking vormde nooit een probleem. Er kwamen nauwelijks aanvragen van Europese ambtenaren. Waarom zou men ook Belg willen worden als men van een gunstig extraterritoriaal statuut geniet? De speciale verblijfskaart valt onder het Protocol van Voorrechten en Immuniteiten dat België met de Europese Unie heeft afgesloten. Daarin wordt onder meer het fiscaal regime van de Eurocraten geregeld, net zoals de mogelijkheid om in België te wonen en te werken zonder zich in het gemeentelijk bevolkingsregister in te schrijven. Velen doen dat overigens wel, zeker diegenen die met schoolgaande kinderen en onroerend goed in België verankerd zijn. Met de wenkende Brexit liggen de kaarten echter anders voor de 681 Britten die zo’n speciale identiteitskaart op zak hebben. Delphine Bourgeois kreeg al verschillende Britse Eurocraten aan de lijn. Of er toch geen manier bestaat om de Belgische nationaliteit te bekomen, klonk het vertwijfeld. Hetzelfde overkwam Félix Geradon, adjunct-secretaris-generaal van Union Syndicale bij de Europese Raad. ‘We krijgen daar vragen over’, zegt hij. ‘Commissievoorzitter Juncker en toenmalig parlementsvoorzitter Schultz hebben in de dagen na het referendum sussende woorden gesproken. Britse fonctionnaires hoeven zich geen zorgen te maken, er zal niks veranderen. Maar Donald Tusk klonk veel terughoudender, en hij is de baas van de Raad die straks tijdens de Brexit-onderhandelingen de echte beslissingen neemt. Tusk houdt graag een slag om de arm, het lot van de Britse Eurocraten maakt deel uit van zijn onderhandelingspakket. Ik begriip de ongerustheid wel. Met de Brexit verliest Europa 12 procent van zijn begroting. Daar moet geen tekening bij, er zal ook op personeel worden bezuinigd. Onze Britse collega’s vrezen dat ze dan vooraan in de vuurlinie komen te staan. Dat is geen paranoia. In de Europese verdragen werd nooit rekening gehouden met de exit van een lidstaat. Paradoxaal genoeg zet dat de deur open om statutaire ambtenaren te ontslaan als hun land eruit stapt, zonder ontslagpremies zelfs en zonder recht op uitkeringen of sociale zekerheid. Bij de Europese instellingen werken ook duizenden contractuelen en stagiairs. Hun positie is nog zwakker. Eens de Brexit voltrokken, worden de Britse contractuelen en stagiairs automatisch ontslagen’.

Alle insiders zijn het erover eens: vertalers en tolken hoeven zich geen zorgen te maken. Engels blijft ook na de Brexit een belangrijke taal in Europa. ‘Maar de anderen? ‘Afwachten is de boodschap’, zegt een hoge official bij de Raad. ‘Alles zal afhangen van de Brexit-onderhandelingen. Er leeft ongerustheid, maar ik stel hier geen exodus vast. Wat ik wel zie: collega’s die creatieve oplossingen zoeken. De weg naar de Belgische nationaliteit is helaas versperd, maar heel wat Britten hebben de Irish Escape Route ontdekt: al wie een Ierse voorouder heeft, kan vlot aan een Iers paspoort geraken’. Er zijn nog meer pistes, weet vakbondsman Geradon. ‘Opvallend veel Britse Eurocraten hebben een gemengde oorsprong. Daar is een goede verklaring voor. Talenkennis is bij de Europese Unie erg belangrijk. Niet het sterkste punt van de Britten, behalve dan van diegenen die bijvoorbeeld een Italiaanse, Poolse of Franse ouder hebben. Die zijn dan ook oververtegenwoordigd in het Britse contingent’.

Delphine Bourgeois heeft als Euro-schepen heel wat aan haar hoofd, zoals het vinden van een passende naam voor het cultureel-culinaire evenement dat Elsene op 7 juni in samenwerking met het Europees Parlement organiseert. De voorbije jaren klonk ‘Les 28 dans ton Assiette’ nog vanzelfsprekend, een jaar na de Brexit niet meer. 27 rijmt natuurlijk met assiette, maar helemaal weg zijn de Britse vrienden nog niet. Die knoop moet nog worden doorgehakt, maar intussen heeft Bourgeois wel al een oplossing bedacht om ook de Britse Eurocraten aan de Belgische nationaliteit te helpen. “Als ze afstand doen van hun speciale, Europese verblijfsvergunning, kunnen ze een identiteitskaart E of E+ aanvragen. Eens ze die op zak hebben, kunnen ze alsnog de Belgische nationaliteit aanvragen. Een hele rompslomp, ik weet het, maar het is de enige manier om de jaren te verzilveren die ze met hun speciale verblijfsvergunning in België hebben gesleten’.

Lange Jojo

Zonder extra wachttijd, maakt Bourgeois zich sterk. Niet iedereen is daar zeker van. ‘Het staat alle buitenlandse Euro-ambtenaren vrij hun speciale identiteitskaart voor een E+-kaart in te ruilen’, zegt Geradon. ‘Zelfs zonder de andere privileges van hun statuut te verliezen. Helaas betekent dat niet dat ze zich op hun verleden in België kunnen beroepen om de nationaliteit aan te vragen. De termijn van vijf jaar begint pas te lopen op het moment dat ze hun E+ kaart ontvangen’. Bij de Raad spreekt onze anonieme official van verwarring. ‘Het verschilt naargelang de woonplaats. Sommige gemeenten nemen de in België doorgebrachte jaren in aanmerking en verklaren de aanvraag ontvankelijk, andere gemeenten weigeren dat’. En zo komt een journalist op het spoor van een goed bewaard geheim: de Brussels Commissioner for Europe. Deze instelling, een kind van de zesde staatshervorming, beijvert zich voor het stroomlijnen van de relaties tussen het Brussels gewest en de Europese instellingen. Aan het hoofd van deze achtkoppige dienst staat de PS’er Alain Hutchinson, meervoudig gewezen staatssecretaris in Brussel. Onze probleemstelling klinkt er bekend in de oren. ‘De wet is duidelijk’, zegt juridisch adviseur Amélie Bovy. ‘Of het nu de verkorte dan wel de normale procedure is, de termijn begint pas te lopen op het moment dat ze een Belgische verblijfstitel hebben. Een kaart E of E+ bijvoorbeeld, maar geen speciale verblijfsvergunning voor EU-medewerkers’. Geen verwarring mogelijk dus? Aan de telefoon weerklinkt een zucht. ‘Toch wel’, erkent Bovy. ‘Niet alle gemeenten zijn even recht in de leer. Sommige laten toch een aanvraag passeren, maar de parketten zijn wel streng en geven altijd een negatief advies. Dan kan de aanvrager beroep aantekenen bij de rechtbank van eerste aanleg. En jawel, sommigen hebben daar hun slag thuis gehaald, vandaar de verwarring’. Er is nood aan eenduidigheid, commissaris Hutchinson heeft alvast het kabinet van premier Michel op het euvel gewezen. Vooralsnog zonder gevolg. ‘Het is nu ook weer niet het meest urgente dossier van de Brexit’, zegt Bovy droog.

De nationalieitsverwerving is een puur administratieve aangelegenheid, in tegenstelling tot de naturalisatie die minstens twee jaar aansleept en goedgekeurd wordt in een plenaire Kamerzitting. Naturalisatie is overigens geen recht maar een gunst die slechts mondjesmaat wordt toegkend aan buitenlanders die uitzonderlijke verdiensten kunnen inroepen. De door de Brexit uitgelokte hausse van nationaliteitsaanvragen doet in verschillende gemeenten de roep om een soort welkomsritueel weerklinken. Ook in Tervuren, al zal het voor Peter Guilford te laat komen. ‘Het is best wel emotioneel’, zegt hij. ‘Ik was oprecht ontroerd toen ik de enveloppe met mijn Belgische identiteitskaart opende’. Of ze al typisch Belgische trekjes hebben aangenomen? Ken Woollard is een verwoede fietser, een grote fan van jaagpaden en knooppuntenroutes. Tim Nuthall moet de vraag laten bezinken. ‘Ik ben op 21 juli op het Vossenplein naar Lange Jojo gaan kijken’, zegt hij. ‘Dat lijkt me toch al typisch Belgisch’.

.

 

Duits-Griekse Europawatcher Janis Emmanouilidis over Angela de Onmisbare

Knack, 9 maart 2016

 Europawatchers draaien overuren. Zo ook Janis Emmanouilidis die vanuit zijn Brusselse denktank de slagen telt terwijl Europa zich door een historische pluricrisis probeert te worstelen. Gesprek met een Duits-Griekse migrantenzoon over vluchtelingen, Brexit, Grexit en Angela Merkel. ‘Wankelen? Haar positie is sterker dan ooit’.

 

foto: Franky Verdickt

foto: Franky Verdickt

Janis Emmanouilidis (47) is een genereus gesprekspartner. Zijn geplande luchtpauze heeft hij laten schieten, op de gang staat al een Finse cameraploeg klaar voor een volgend interview. Het is hier wel vaker aanschuiven. Brussel heeft geen gebrek aan Europa-watchers, maar Emmanouilidis is een geval apart. Hij werkt voor het European Policy Center (EPC), een invloedrijke denktank die door voormalig Europees president Herman Van Rompuy wordt voorgezeten en voor financiële steun op de Koning Boudewijnstichting mag rekenen. Als directeur van de studiedienst verdiept hij er zich in materies zoals institutionele hervorming, buitenlands en economisch beleid. Maar zijn aantrekkingskracht heeft ook met zijn persoonlijke achtergrond te maken. Emmanouilidis is de zoon van een Griekse gastarbeider en een Duitse moeder. ‘Migratie is voor mij meer dan een thema’, blikt hij vooruit op ons voornaamste gespreksonderwerp. ‘Het zit in mijn bloed. Niet alleen langs vaderskant, mijn moeder is geboren in Oost-Duitsland, haar ouders zijn in de jaren vijftig naar het Westen gevlucht. Ik ben zelf een halve migrant. Opgegroeid in Duitsland en Griekenland, naar Engeland getrokken voor mijn masterstudies, nadien afwisselend in Duitsland en Griekenland gewerkt ’.

u heeft het EPC in 2009 vervoegd, uitgerekend het jaar waarin de Griekse schuldencrisis losbarstte, een drama waarin uw vader- en moederland de rol van bekvechtende antagonisten speelden. Hoe heeft u dat als Duits-Griekse analist ervaren?

Emmanouilidis: ‘Het was heftig, vooral vorig jaar toen we akelig dicht bij een Grexit hebben gestaan. Er zijn zaken gebeurd die ik tien jaar geleden voor onmogelijk had gehouden. Duitsland en Griekenland hebben altijd nauwe betrekkingen onderhouden. Logisch als je weet hoeveel Duitsers in Griekenland werken, er een tweede verblijf hebben of er hun vakanties doorbrengen. Omgekeerd is er een grote Griekse diaspora in Duitsland. De schuldencrisis leek alle wederzijdse begrip uit te wissen, en de grofste clichés werden van stal gehaald. De luie Grieken die nooit hun beloftes nakomen. De arrogante Duitsers die hun dictaat opleggen. De beeldvorming, met Angela Merkel in nazi-uniform als dieptepunt, was zonder meer ranzig’.

– u werd zowel door de Duitse als de Griekse media veelvuldig gevraagd. Heeft u die beeldvorming kunnen nuanceren?

Emmanouilidis: ‘Inderdaad, ik was een van de favoriete experts om beide standpunten af te wegen. Vooral in Duitsland, want in Griekenland hebben ze dank zij de diaspora iets meer keuze. In de Duitse media was het armoe troef, er werden serieuze televisiedebatten over de Griekse schuldencrisis gehouden zonder een Griek in het panel. Op een keer mocht een bekend soap-acteur het Griekse standpunt vertegenwoordigen. Niet dat hij enige expertise bezat, maar hij had toevallig Griekse voorouders. Ik zag het als mijn persoonlijke missie om tegen de clichés in te gaan en het simplisme te overstijgen. Bekijk het ook eens door de bril van de Grieken, was mijn boodschap, en verlies vooral het Europees perspectief niet uit het oog. Dat Europees perspectief, zo benadrukte ik telkens weer, valt niet los te koppelen van het Duitse perspectief’.

–  komt het ooit nog goed tussen de voormalige vrienden? 

Emmanouilidis:  ‘Er zullen littekens blijven, zeker omdat de crisis zo lang heeft aangesleept. Vorig jaar mocht ik de Duitse president Gauck adviseren aan de vooravond van zijn staatsbezoek aan Athene. Gauck, een intelligent en gematigd politicus die erg goed kan luisteren, is naar Griekenland getrokken met een verzoenende boodschap. Toch was hij verrast door het vijandige klimaat, hij vertelde achteraf dat het nog moeilijker was verlopen dan ik had voorspeld’.

– Angela Merkel was tijdens de schuldencrisis voor vele Grieken de duivel in persoon. Hoe vreemd was het om haar tijdens de migratiecrisis wereldwijd als Mutti Merkel te horen bejubelen?

Emmanouilidis: ‘Mutti zal de Grieken onwennig in de oren blijven klinken, maar Merkel is niet langer de verpersoonlijking van het kwaad. Die rol heeft ze vorig jaar overgelaten aan minister van financiën Wolfgang Schäuble die een perfecte tegenhanger vond in zijn Griekse collega Varoufakis, de satan van de Duitse politiek en media. Interessant is de timing van die kentering, tijdens de ontknoping van het Grexit-drama. Ze had nochtans redenen om met scherp te schieten. De beslissing van de Griekse premier Tsipras om een referendum over het zogenaamde derde reddingsplan van de EU en het IMF te organiseren, was een opgestoken middenvinger. Toch heeft ze in die periode gas teruggenomen om een escalatie te vermijden’.

– waarom?

Emmanouilidis: ‘Omdat ze geen Grexit wilde. Kijk opnieuw naar de timing. Het Grexit-gevaar is pas geweken nadat Tsipras zijn fameuze bocht had gemaakt. Nee tegen extra besparingen, hadden de Grieken begin juli massaal in het referendum gestemd. En wat doet Tsipras, de premier die nota bene zelf voor die nee-stem had geijverd? Hij sluit twee weken later een akkoord met Europa en het IMF over een nieuw pakket besparingen. Ik heb peentjes gezweet om die bocht in Duitsland uit te leggen, maar eigenlijk is het niet zo moeilijk. Tsipras was zelf tot het inzicht gekomen dat de koers die hij voor het referendum volgde, recht naar een Grexit leidde, een scenario met rampzalige gevolgen voor zowel het land als zijn partij. Uiteindelijk zagen ook de Griekse kiezers dat in, want in september heeft hij met Syriza de verkiezingen gewonnen, met een ruime marge nog wel’.

– maar we hadden het over de bocht van Merkel..

Emmanouilidis: ‘Die werd door twee strategische overwegingen ingegeven. Merkel besefte dat een Grexit een reële bedreiging voor de muntunie kon vormen. Het einde van de eurozone, dat is wel het laatste wat ze als Duitse kanselier wenst. Bovendien was de Griekse crisis nog niet bezworen toen de nog gevaarlijker migratiecrisis de kop opstak. Voor Merkel een bewijs te meer dat ze Griekenland te allen prijze aan boord moest houden, al was het maar vanwege de unieke ligging, als transitland voor migranten aan de rand van het immer woelige Midden Oosten’.

– Angela Merkel staat in eigen land onder immense druk. Veertig parlementsleden van haar eigen CDU hebben openlijk afstand genomen van haar open grenzen-beleid, reden ook waarom zusterpartij CSU haar de wacht heeft aangezegd. Intussen piekt de extreemrechtse AfD in de peilingen en groeit de algemene frustratie over de 1,1 miljoen vluchtelingen die vorig jaar werden geregistreerd. Wankelt haar positie?

Emmanouilidis: ‘Ze staat vol in de wind, en die wind voelde nooit kouder dan vandaag. Alleen al de veelbesproken nieuwjaarsnacht in Keulen heeft veel schade berokkend. Maar wankelen? Ze was diep weggezakt, maar de jongste weken zie je haar populariteit weer stijgen. Dat heeft veel te maken met de voorzichtige hoop die is gerezen in de Europese vluchtelingencrisis’.

– voorzichtige hoop? De situatie was nooit chaotischer dan vandaag. Aan de Macedonische grens spelen zich mensonterende taferelen af, Griekenland telt al meer dan 30.000 gestrande vluchtelingen.

Emmanouilidis: ‘Bekijk het totale plaatje. De beslissing van Oostenrijk om quota te hanteren heeft de Balkanlanden als het ware verplicht hun grenzen te sluiten. Er valt veel te zeggen over de onderliggende, nationaal-politieke afwegingen, maar die kettingreactie heeft wel de kans gecreëerd om de stroom weer onder controle te krijgen. Dat is precies wat het Duitse publiek van Angela Merkel verwacht. Er is nog altijd veel steun voor haar humanitaire visie die ze vorige week tijdens een zeldzaam televisie-interview nog eens erg overtuigend heeft uiteengezet. Ze wil niet horen van gesloten grenzen. Het is onze plicht vluchtelingen te helpen, maar de aantallen moeten wel naar beneden. Daar kunnen de meeste Duitsers achter staan, rabiate tegenstanders uitgezonderd’.

‘Intussen zit er ook beweging in het diplomatieke front. De reis van Europees president Donald Tusk naar Athene en Ankara heeft voor een stroomversnelling gezorgd. Resultaat: een globaal akkoord tussen Europa en Turkije, een typische package deal met lekkers voor alle betrokken partijen. Niet alle details zijn bekend, maar het zal onder meer een nieuw spreidingsplan omvatten om de migratiedruk op Turkije en Griekenland te verlichten, vermoedelijk door het opzetten van een luchtbrug.  Hoe dan ook, voor het eerst sinds het uitbreken van de crisis leeft de indruk dat Europa stapje voor stapje in de goede richting schuifelt. Niet dat er een echte oplossing in zit, daarvoor is de vluchtelingencrisis veel te complex met tal van externe factoren waarop Europa geen grip heeft. De zaak onder controle brengen is het hoogst haalbare’.

– de glansrol van Donald Tusk is opmerkelijk, want de Europese president kreeg al veel kritiek op zijn passiviteit. Hoe schat u de Poolse ex-premier in die Herman Van Rompuy in december 2014 is opgevolgd?

Emmanouilidis: ‘Ik vond hem sterk tijdens de onderhandelingen met David Cameron over de voorwaarden om een Brexit te vermijden. Okay, tijdens zijn eerste ambtsmaanden, toen de Griekse schuldencrisis weer opflakkerde, kwam niet uit de verf.  Maar in de laatste rechte lijn op weg naar het derde reddingsplan is hij bepalend geweest, samen met de Europese Commissie. Dat heeft Merkel erg gewaardeerd, je ziet trouwens hoe die twee elkaar nu ook in de vluchtelingencrisis hebben gevonden. Weet je, er wordt vaak gespot met Merkels coalition of the willing, de groep van landen en leiders die haar humanitaire migratiestandpunten delen. Dat de leden plenair kunnen vergaderen in een telefoonhokje, wordt gezegd. Maar het beeld van de eenzame, geïsoleerde kanselier klopt van geen kanten. In feite is haar positie sterker dan ooit’

– leg dat eens uit..

Emmanouilidis: ‘In Berlijn zie ik niemand die haar kan vervangen, in haar eigen partij noch in de oppositie. Maar ook in andere Europese hoofdsteden leeft het besef: Duitsland is meer dan ooit de drijvende kracht van de Unie, en Angela Merkel zit als ervaren chauffeur aan het stuur. Dat was altijd al zo, Duitsland werpt nu eenmaal zijn demografisch en economisch gewicht in de schaal. Maar sinds het uitbreken van de schuldencrisis in 2009 doet het bijna pijn aan de ogen. De andere lidstaten hebben Merkel haast gesmeekt om de leiding te nemen. Iedereen vindt het ook vanzelfsprekend dat ze diezelfde rol in de migratiecrisis speelt,  ook al is de binnenlandse druk heel verschillend. Anders dan voor pakweg Grieken, Spanjaarden en Ieren was de schuldencrisis voor de Duitsers toch vooral een abstract gegeven. De migratiecrisis daarentegen is voor iedereen zichtbaar en voelbaar’.

– niet Tusk maar Merkel is dus de echte president van Europa…

Emmanouilidis: (lacht) ‘Zo zou ik het zelf nooit durven formuleren, maar het klopt dat er zonder Duitsland niks beweegt in de Unie. Dat zegt natuurlijk veel over de zwakheid van andere landen, en daarenboven illustreert die dominantie een weeffout in de Europese constructie. Op termijn moeten er institutionele hervormingen komen, maar daar is nu even geen tijd voor. Europa heeft de handen vol met een pluricrisis:  Griekenland, Oekraïne, Brexit, dat zijn stuk voor stuk al erg ingewikkelde dossiers. Als daar nog eens een megacomplexe vluchtelingencrisis bovenop komt, is het alle hands aan dek. Op zo’n moment wil niemand Angela Merkel zien wankelen. Dat doet ze ook niet, ze beseft beter dan wie ook wat er op het spel staat. De toekomst van Europa, maar ook haar eigen politieke erfenis. Momenteel investeert ze veel politiek kapitaal in de migratiecrisis. Via de Europese instellingen, maar ook unilateraal. Denk maar hoe ze twee weken voor de Turkse parlementsverkiezingen naar Ankara vloog voor een onderonsje met Erdogan’.

– de Turkse president kon zijn  vreugde niet op. Een betere campagnestunt kon hij zich niet dromen…

Emmanouilidis: ‘Realpolitik van het zuiverste water. Merkel redeneerde dat Erdogan sowieso aan de macht zou blijven. Dan leek zo’n bezoekje wel opportuun, want zonder Turkije is er zelfs geen begin van een doorbraak in de vluchtelingencrisis denkbaar’.

– in september hebben de Europese ministers van binnenlandse zaken een spreidingsplan voor 160.000 vluchtelingen goedgekeurd. Een half jaar later zijn er amper 600 opvangplaatsen gerealiseerd. Beschamend, maar het ergste is dat niemand er nog van opkijkt. Wie gelooft eigenlijk nog in het probleemoplossend vermogen van Europa?

Emmanouilidis: ‘Ik begrijp de ontgoocheling. Iedere maand kondigt de Europese ministerraad maatregelen aan die vervolgens niet of half worden uitgevoerd. Het spreidingsplan van september is natuurlijk een kras voorbeeld. Die beslissing werd met een gekwalificeerde meerderheid doorgedrukt, dik tegen de zin van een aantal Oost-Europese lidstaten. Die hebben veel kritiek gekregen, maar de waarheid is dat het spreidingsplan evenmin werd uitgevoerd door landen die het wel hadden goedgekeurd. Dat is een les, we moeten andere manieren zoeken om het nieuwe spreidingsplan uit te voeren. Maar de vraag was of Europa mislukt is als instrument om crises aan te pakken. Ik wil daar geen slogans over verkopen. Mag ik nog eens herinneren aan de uitzonderlijke complexiteit van deze pluricrisis? En wat is het alternatief? Hoe zouden we al deze ingewikkelde problemen zonder Europa moeten aanpakken? Ieder land afzonderlijk met zijn eigen nationale agenda? Dat zou de chaos er echt niet op verkleinen’.

– landen zoals Slowakije en Hongarije hebben vlakaf njet gezegd tegen het vorige spreidingsplan. We hoeven geen moslims, gaf de Slowaakse premier Fico als voornaamste reden. Moeten we die landen verplichten, desnoods met financiële sancties, om hun deel van de last te dragen?

Emmanouilidis: ‘Ik zou in zo’n polariserend dossier voorzichtig zijn met dreigementen. Voor je het weet speel je in de kaart van de populisten die dan des te harder gaan roepen dat het allemaal de schuld van Europa is. Politieke druk uitoefen mag wel, en met incentives bereik je vaak meer dan met sancties. Ook hier moet je begrip proberen op te brengen voor de argumenten van de tegenpartij. Heel wat Oost-Europeanen snappen oprecht niet waarom ze solidair zouden moeten zijn. Na alles wat wij zelf hebben moeten doorstaan, roepen ze verongelijkt. Want waar was de solidariteit toen wij achter het Ijzeren Gordijn, aan de verkeerde kant van de geschiedenis, leefden? En laten we wel wezen, de kritiek is ook niet altijd even doordacht. De Hongaarse premier Orban heeft een punt als hij zegt dat hij gewoon de Europese regels toepast. Grenzen dicht, want volgens Dublin vallen asielzoekers onder de verantwoordelijkheid van het eerste land waar ze de Schengenzone hebben betreden, Griekenland dus. Zo zie je maar hoe ironisch de geschiedenis kan zijn. Toen Dublin tot stand kwam hadden landen zoals Duitsland perfect een spreidingsmechanisme kunnen inbouwen. Griekenland, Italië en Spanje, destijds de voornaamste toegangslanden, hadden niks  liever gewild dan wat Europese solidariteit. Die is er niet gekomen, uit kortzichtigheid’.

– op 23 juni trekken de Britten naar de stembus voor het Brexit-referendum. Wat wordt het?

Emmanouilidis: ‘Een dubbeltje op zijn kant. Referenda zijn altijd verraderlijk. Onverwachte gebeurtenissen vlak voor de stembusgang kunnen een grote impact hebben, het stemgedrag wordt vaak bepaald door factoren die weinig met de eigenlijke vraag te maken hebben. Toch denk ik dat een meerderheid van de Britten uiteindelijk tegen de Brexit zal stemmen. Naarmate de datum nadert zullen de twijfels en de angst groeien. Wat na een Brexit? Het blijft immers een sprong in het duister’.

– stel dat het toch op een Brexit uitdraait. Wie zijn dan de grote verliezers?

Emmanouillids: ‘De Britten zelf. Kijk naar de Europese geschiedenis. Eeuwenlang hebben de Britten geworsteld om hun belangen op het Continent te laten gelden. Die invloed hadden ze als Europees lidstaat, ook al hebben ze altijd een wat aparte positie bekleed. Door een Brexit raken ze in een politiek isolement. Maar ook voor Europa zou het een zware klap betekenen, we zouden de Britse traditie inzake buitenlands beleid pijnlijk missen. Europa is een verhaal van delicate evenwichten. Welnu, de Britten zijn nodig om de balans te bewaren tussen zuivere vrije markteconomieën en landen met meer staatsinterventionisme. Ik vrees ook voor besmetting, een Brexit is koren op de molen van andere Eurosceptici. Voor het internationale imago van de EU zou het alleszins een ramp betekenen. Ik hoor de honende commentaren al: ‘Jullie slagen er al niet in om de eurocrisis en de migratiecrisis aan te pakken, en nu verliezen jullie ook nog leden’. Met een Brexit dreigt een proces van verdamping op gang te komen, een kleiner Europa met steeds minder relevantie’.

– even terug naar Griekenland. Is de Grexit nu definitief van de baan?

Emmanouilidis: ‘Het risico is alleszins vele malen kleiner dan vorige zomer. Toch is er weinig reden tot juichen. Bij mijn jongste bezoeken werd ik getroffen door de collectieve wanhoop die zich van de Grieken meester heeft gemaakt. Dat gevoel is nieuw. Zelfs vorig jaar, op het hoogtepunt van de crisis, toen een fatale bankrun in de lucht hing, bleven de Grieken in Europa geloven. Griekse peilingen zijn niet altijd even accuraat, maar feit is dat een ruime meerderheid vond dat Griekenland in de Unie en binnen de Eurozone moest blijven. Dat vertrouwen is nu compleet zoek, ik proefde vooral bitterheid en diepe ontgoocheling. In Europa, maar ook in Alexis Tsipras. Ook dat is nieuw, want tot voor kort was Tsipras een soort politieke tovenaar die met alles wegkwam. De verkiezingsoverwinning na zijn spectaculaire referendumbocht valt niet te verklaren zonder zijn unieke persoonlijkheid. Tsipras was de man met de schone handen, de integere, hardwerkende, charismatische politicus zonder banden met het gehate establishment van de traditionele partijen. Lange tijd geloofden de Grieken zijn verhaal dat ze door de zure appel van de reddingsplannen moeten bijten, en dat daarna betere tijden zullen aanbreken, met budgettaire ruimte om de beloften van zijn kiesprogramma te realiseren. Dat verhaal wordt niet meer geslikt. Het duurt te lang, de economische motor wil niet aanslaan, armoede en werkloosheid blijven toenemen. Nu komt daar nog een nieuwe fase in de migratiecrisis bovenop. Griekenland dreigt van een transitland in een aankomstland te veranderen, met tienduizenden vluchtelingen die langdurige opvang nodig hebben’.

– kunnen we de van Grieken solidariteit eisen terwijl ze zelf aan de grond zitten?

Emmanouilidis: ‘Het is afwachten of de vluchtelingenstroom nog groeit, maar sowieso hebben de Grieken Europese hulp nodig. Die is ook al toegezegd, Europa wil 700 miljoen noodsteun uittrekken. De Grieken zelf hebben zich tot dusver verbazingwekkend solidair getoond. De officiële opvang bleef zwaar in gebreke, maar er stonden duizenden vrijwilligers klaar om de vluchtelingen te helpen. ‘Wij zitten misschien in de miserie’, was de mentaliteit, ‘maar deze mensen zijn er nog veel erger aan toe’. Dat is de positieve kant van de hele migratiecrisis, de burgersolidariteit. Ook in Duitsland leeft dat sterk. Daar is de overheid natuurlijk veel slagvaardiger dan in Griekenland, maar zonder de inzet van talloze vrijwilligers zou de opvang er even goed in de soep draaien’.