Tagarchief: Eurochemic

hoe ontmantel je een kerncentrales?

dossier van Jan Lippens & Erik Raspoet, verschenen in Knack, 5 februari 2016

Het draaiboek ontmanteling Doel 1 en Doel 2 lag helemaal klaar toen de regering-Michel met ENGIE-Electrabel het nucleair akkoord sloot over de verlengde levensduur van de centrales. Uitstel maar geen afstel voor de grootste sloopoperatie uit de Belgische industriële geschiedenis. Voor 6,2 miljard euro verandert de NV Afbraakwerken Electrabel de nucleaire sites van Doel en Tihange in een greenfield. Vanaf 2022, tenzij er nogmaals uitstel komt. ‘Een kerncentrale kan best tachtig jaar mee’.

 

binnen 20 jaar blijft alleen nog de windmolen over. Tenzij...

Doel: binnen 20 jaar blijft alleen nog de windmolen over. Tenzij…

De torens van Doel, iemand zou er een stadsgedicht moeten over schrijven. Veel meer dan de Boerentoren en de Kathedraal domineren ze hun omgeving. Zeelui begroeten de 170 meter hoge tweeling als oude bekenden. Eens de kerncentrale op Linkeroever gepasseerd, ligt het dok om de bocht. Het wordt wennen, maar straks zijn de imposante koeltorens met hun witte waterdamppluimen weg. Ook de hele centrale met haar vier kernreactoren en bijbehorende installaties zal op een dag niet meer dan een herinnering zijn. Wat er dan precies met de 80 hectaren van de nucleaire site zal gebeuren, daarover kan eigenaar Electrabel nog geen uitsluitsel geven. Misschien wordt het een natuurgebied met slikken en schorren, zoals het aanliggende Verdronken Land van Saeftinhge. Misschien kiest men voor landbouwgrond, of toch weer een industriezone. Het einddoel van de ontmanteling is alleszins duidelijk: de kerncentrale van Doel zal, net zoals die van Tihange, in een greenfield worden herschapen, zonder beperkingen voor herbestemming.

Plutonium

Abrupt zal de overgang niet verlopen. Volgens de huidige stand van zaken, na het nucleair akkoord dat de regering eind november met Electrabel afsloot, valt op 1  oktober 2022 Doel 3 als eerste reactor stil. Een jaar later wordt Tihange 2 definitief afgeschakeld, de overige vijf eenheden volgen in de loop van 2025. Het stopzetten van Doel 3 wordt meteen de start voor een waar ontmantelingsoffensief dat minstens 20 jaar zal duren. Met een beetje meeval zijn beide sites tegen 2045 tot de laatste morzel beton ontmanteld en kan er worden gepicknickt op de plek waar decennialang stroom werd geproduceerd uit uranium en plutonium.

Head of Nuclear Liabilities, staat op het kaartje dat Geert Backaert ons op het Electrabel-hoofdkwartier overhandigt. Zijn dienst was betrokken bij het studiewerk waarmee ENGIE, de nieuwe naam van de Franse moederholding GDF-SUEZ, voor de levensduurverlenging van Doel 1 en 2 lobbyde. Kennelijk stond dat politieke succes toch niet in de sterren geschreven. Backaert was immers ook de man die tegelijkertijd alles in gereedheid bracht om onverwijld aan de ontmanteling van de 40 jaar oude reactoren te beginnen. Ter herinnering: Doel 1 werd op 15 februari vorig jaar stilgelegd, zoals voorzien in de wet op de kernuitstap van 2003 die pas eind november werd herroepen. ‘Normaal gezien waren we nu al volop bezig’, zegt Backaert. ‘Nog niet aan de echte ontmanteling, eerst moesten we alle splijtstof uit de reactor evacueren en de installaties ontsmetten, een klus die toch gauw drie tot vier jaar vergt. In die overgangsperiode moesten we bij het NIRAS een definitief ontmantelingsplan indienen en bij het FANC een ontmantelingsvergunning aanvragen. De ontmantelingsplannen voor Doel 1 en 2 lagen overigens al maanden klaar’.

Toch werden die nooit bij het NIRAS, in België exclusief bevoegd voor stockage en berging van radioactief afval, ingediend. Groen-kamerlid en energiespecialist Kristof Calvo heeft daar meermaals over geïnterpelleerd. Volgens Calvo, daarin bijgetreden door het NIRAS, moesten de plannen uiterlijk drie jaar voor de stopzetting worden ingediend. In 2012 dus, gelet op de voorziene sluitingsdatum van Tihange 1, Doel 1 en 2. ‘Een foute interpretatie van de wet’, zegt Bacquaert. ‘Het FANC heeft onze visie bevestigd: niet het moment van de stopzetting van de stroomproductie is van belang, wel het verstrijken van de exploitatievergunning. Die blijft geldig zolang er nog splijtstof in de reactor aanwezig is. 2019 was altijd onze streefdatum voor de start van de ontmanteling. We lagen dus perfect op schema om onze plannen bij het NIRAS in te dienen’.

 SAFESTORE

Achteraf bekeken lijkt het een storm in een glas water. De levensduurverlenging van Doel 1 en 2 _ Tihange 1 kreeg al in maart 2014 van de regering-Di Rupo uitstel van executie _ maakte een einde aan de interpretatiestrijd. De polemiek illustreert echter perfect dat de ontmanteling van kerncentrales behalve een technische en financiële titanenklus ook een juridisch en bureaucratisch kluwen is. Een halve meter papier plus cd-roms en usb-sticks met powerpoints, zo moeten we ons het ontmantelingsplan voor Doel 1 en Doel 2 voorstellen. ‘Dat werk is niet verloren’, zegt Backaert. ‘Natuurlijk zullen we tegen 2025 moeten actualiseren. In tien jaar kan er veel veranderen. De technologie, maar vooral de regelgeving en de economische realiteit. Actualiseren, dat doen we hier voortdurend. De wet verplicht ons immers om de drie jaar een globaal ontmantelingsplan voor het complete park van zeven reactoren aan het NIRAS voor te leggen, met een kostenraming en technisch stappenplan per site. Dat is al behoorlijk gedetailleerd, maar de definitieve ontmantelingsplannen gaan uiteraard veel verder’.

Aan buitenlandse voorbeelden ontbreekt het niet. Volgens het Wereld Nucleair Forum worden momenteel 110 commerciële kernreactoren ontmanteld, naast een veelvoud van kleine onderzoeksreactoren. Alleen al in de VS zijn op dit moment 19 reactoren van verschillende generaties, types en vermogens in decommissioning. Meestal wordt gekozen voor de SAFESTORE-aanpak: de splijtstof wordt verwijderd en in speciale opslagvaten op de eigen site of die van een andere kerncentrale bewaard. Daarna wordt het gebouw dichtgemetseld en begint het lange wachten. Vermont Yankee, een 620 megawatt kokendwaterreactor (BWR) uit 1972 die twee jaar geleden werd stilgelegd, zal pas tegen 2073 volledig ontmanteld zijn. Ook termijnen van 70 jaar komen voor, zo blijkt uit het overzicht van de US Nuclear Regulatory Commission. Voordeel van deze aanpak: als de ontmanteling echt begint, is de radioactiviteit in het reactorgebouw tot een minimum herleid. Ook in het Nederlandse Dodewaard wordt die strategie gevolgd. De 58 megawatt BWR, in de jaren zestig als onderzoeksreactor gebouwd, leverde tot 1997 stroom. In dat jaar veranderde Dick Kers van functie. In plaats van diensthoofd chemie werd hij site manager, belast met de ontmanteling van de centrale. De 55-jarige ingenieur hoopt het er nog bij te zijn wanneer in 2045 met de definitieve ontmanteling wordt begonnen. Met een beetje geluk maakt hij het nog mee wanneer het terrein nog eens tien jaar later aan de natuur wordt teruggegeven, als weideland in de uiterwaarden van de rivier de Waal. ‘Ik spreek liever niet van SAFESTORE’, zegt Kers. ‘Dat concept komt uit Amerika, waar heel andere regels gelden. Ze bewaren de splijtstof op de eigen site, sluiten de gebouwen af en lassen erg lange wachttijden in. Bij onze aanpak wordt de splijtstof naar een opwerkingsfabriek afgevoerd. Veilige insluiting, zoals dat heet, duurt minder lang maar vergt anderzijds een actiever beheer. Ik heb twee collega’s om het gebouw te bewaken en te onderhouden. Ventilatiefilters vervangen, stralingsniveaus monitoren, er komt heel wat bij kijken. Gras maaien en schoonmaken in de controlekamer laten we aan onderaannemers over’.

Kalkar

zo kan het dus ook: Kalkar-Duitsland, van Kerncentrale tot pretpark (foto: Wikipedia)

Gidsland Duitsland

‘SAFESTORE is niet onze keuze’, zegt ingenieur Backaert. ‘Ons globaal plan gaat al vanaf de eerste versie uit van DECON, zeg maar directe ontmanteling. Al moeten we direct wel met een korrel zout nemen. Met de voorbereiding en vergunningsaanvragen inbegrepen, rekenen we toch op minstens 15 jaar per reactor’. Niet Amerika, wel Duitsland is voor Electrabel het gidsland inzake decommissioning. Ervaring zat bij onze Oosterburen die na de kernramp van Fukushima in 2011 beslisten om tegen 2022 alle nucleaire centrales te sluiten, een koerswijziging die ze hard maakten door onmiddellijk alle voor 1980 gebouwde reactoren stil te leggen. Het gaat om acht eenheden, de vergunningsaanvragen voor de ontmanteling zijn binnen. Vijf andere reactors verkeren in verschillende uitvoeringsstadia, terwijl negen sites al werden vrijgegeven, wat betekent dat er geen stralingsmonitoring meer nodig is op terreinen waar decennialang kernenergie werd opgewekt.

Volgens Gerhard Schmidt, specialist nuclear decommissionning aan het Darmstadt Öko Institut, kost het tussen 8 en 15 jaar om een reactor te ontmantelen. Technische ervaring en kwaliteit van projectmanagement bepalen de snelheid, maar het draaiboek ligt vast. Altijd eerst de fuel, goed voor 99 procent van de radioactiviteit, evacueren. Vervolgens gebouwen decontamineren, installaties afbreken, het binnenwerk van het reactorvat verwijderen, daarna volgen het vat en het betonnen omhulsel, het zogenaamde biologisch schild. Rest alleen nog de afbraak van de gebouwen, wat weinig meer om het lijf heeft dan een routineuze sloopoperatie. ‘Het grote voordeel van DECON is de beschikbaarheid van expertise’, aldus Schmidt. ‘Als je veertig jaar wacht zoals in Amerika, zijn alle ingenieurs die de centrale kennen al lang dood of met pensioen. Bij onmiddellijke afbraak kun je wel de nodige technici en specialisten aan boord houden. In feite zie ik in SAFESTORE niks dan nadelen. De kosten zijn veel moeilijker te beheersen, en zelfs het argument van het lagere stralingsniveau snijdt geen hout meer. Alle stralingsgevoelige afbraakwerken gebeuren tegenwoordig met afstandsbediende robots’.

Duitse operatoren moeten hun ontmantelingsplannen technisch en financieel door een gespecialiseerd ingenieursbureau laten doorrekenen. De bekendste naam is NIS-Siempelkamp, het bureau dat ook door Electrabel wordt ingeschakeld bij de verplichte, driejaarlijkse update van het globale ontmantelingsplan. Er zal aan de volgende versie flink geschaafd moeten worden. In vorige edities zat een gat van tien jaar tussen de ontmanteling van Doel 1 en 2 en de andere reactoren, tijd die Electrabel dankbaar kon gebruiken om ervaring op te doen. ‘Door de levensduurverlenging schuift alles in elkaar’, zegt Backaert. ‘Het wordt secuur plannen. Naast de knowhow binnen de groep zullen we ook hooggespecialiseerde onderaannemers moeten inhuren. Die kunnen niet altijd op twee op drie plaatsen tegelijkertijd werken’. Human resources was een belangrijk onderdeel in het definitieve maar alsnog voorbarig gebleken ontmantelingsplan Doel 1 en Doel 2. Een deel van het personeel zou naar Doel 3 en 4 migreren, anderen werden bij de ontmanteling ingezet. Die tweedeling moet in principe binnen tien jaar niet meer worden gemaakt. ‘Na 2022 wordt ENGIE-Electrabel een ander bedrijf’, zegt Backaert. ‘Op groepsniveau blijft stroomproductie de core business, maar de medewerkers van onze kerncentrales zullen geen elektriciteit meer maken maar installaties afbreken’.

Eurochemic

Zeggen dat er in België geen precedenten bestaan, is overdreven. De BR3, een van de kleine onderzoeksreactoren van het Studiecentrum Kernenergie (SCK) in Mol, werd in 1988 stilgelegd. De ontmanteling begon pas 14 jaar later en duurde tot 2011. ‘Pionierswerk’, zegt vicedirecteur Frank Hardeman. ‘De ontmanteling maakte deel uit van een Europees onderzoeksproject. Snelheid was geen doel op zich. We hebben er veel van geleerd, kennis die we bij projecten in binnen- en buitenland hopen te verzilveren’. Een soortgelijk verhaal tekenen we op bij Belgoprocess in Dessel waar de opwerkingsfabriek Eurochemic werd ontmanteld. De fabriek, in 1966 opgestart als Europees samenwerkingsproject, viel door onenigheid tussen de deelnemende landen al in 1974 stil. In die korte periode werden in Dessel revolutionaire opwerkings- en conditioneringstechnieken voor nucleair afval zoals verglazing, pyrolyse en bitumering op punt gesteld. Die technologie vond vlot haar weg naar het buitenland, maar België bleef met het nucleair passief achter. Belgoprocess, de opvolger van Eurochemic dat op zijn beurt onder de vleugels van het NIRAS opereert, heeft er bijna 25 jaar over gedaan om het dertig meter hoge gebouw te ontmantelen. Kostprijs: 210 miljoen euro, een bedrag dat we met zijn allen via een heffing op onze stroomfactuur aan het afbetalen zijn. Dat zou ons voor de ontmanteling van de kerncentrales van Electrabel niet mogen overkomen. Maar wie zal dan die grootste Belgische sloopoperatie ooit betalen, en vooral: wat zal het kosten?

Synatom moet de factuur betalen. De naamloze vennootschap beheert de zogenaamde nucleaire provisies waarmee ten gepasten tijde de afbraak van de centrales zal  gefinancierd worden. De bijdragen aan dit fonds komen van Electrabel en in veel mindere mate van EDF-Luminus, kleinaandeelhouder in de Belgische kerncentrales. Goed om weten: Electrabel is voor de volle 100% eigenaar van Synatom, één aandeel van de Belgische staat niet te nagesproken. Het geld van Synatom is dus ook het geld van Electrabel. Broekzak-vestzak? Raar. ‘Helemaal niet raar’, zegt Robert Leclère, CEO van Synatom, ‘want dat is zo voorzien in de wet op de nucleaire provisies’.

6,2 miljard

Electrabel heeft een schatting gemaakt van de te verwachten kosten voor de afbraakwerken. Die raming moet als onderdeel van het ontmantelingsplan om de drie jaar geactualiseerd worden en is gebaseerd op het volume afbraakmateriaal, het benodigde personeel, het aantal manuren per soort materiaal, enzovoort. Praktijken zoals in Amerika, waar reactorvaten in hun geheel uit de centrale worden gelicht en diep in de woestijn van Utah worden begraven, zijn hier onmogelijk. Backaert: ‘Bij ons is de vraag meer of je een reactorvat in stukken van een vierkante meter groot snijdt, dan wel of je alles bij Niras in postzegelformaat moet aanleveren. Een detail, maar wel met grote gevolgen voor de kostprijs. De regelgeving daaromtrent is vandaag nog niet helemaal duidelijk. Alleszins komt het erop aan de nucleaire afvalstroom zoveel mogelijk te beperken. Daar bestaan technieken voor, zoals het afschrapen van betonwanden. Alleen de oppervlakte aan de binnenzijde is besmet, de rest hoeft niet in de radioactieve afvalstroom’.

Volgens de jongste raming van Electrabel zal er voor alle centrales samen in totaal 6,265 miljard euro nodig zijn. Dat zou de eindfactuur zijn tegen pakweg 2045. Dat geld is er vandaag niet. Leclère: ‘Indien we vandaag de hele ontmanteling in één keer zouden bestellen en betalen, hebben we 4,7 miljard euro nodig. Dat is uiteraard allemaal fictie, want de centrales zullen nog jaren draaien. Het is de opdracht van Synatom om onze reserves via beleggingen te laten aangroeien tot uiteindelijk 6,2 miljard’.

Of dat zal volstaan, kan eigenlijk niemand voorspellen. In Nederland rekent men voor de centrale van Dodewaard op 180 miljoen euro en in Borssele moet men tegen de sluiting in 2034 zo’n 491 miljoen aan de kant hebben. Het verwerken van de splijtstof is in die bedragen niet begrepen. De ontmanteling van de in 1994 afgeschakelde Duitse Kernkraftwerk Würgassen kostte uitbater E.ON liefst een miljard euro. Tien jaar later kostte de afbraak van de bijna identieke centrale in Stade nog de helft. Technologische vooruitgang en ervaring kunnen dus de prijs drukken. Toch berekenden experts van het Öko-Institut Darmstadt dat ontmanteling altijd rond de 750 miljoen kost, wat ook de omvang van de centrale is.

W-133.06-DW-LG

 

Broekzak-vestzak?

In het Synatom-ontmantelingsfonds zit vandaag ongeveer 3,3 miljard. Daarnaast hebben Electrabel  en EDF al zo’n 4,7 miljard in een tweede Synatom-fonds gestort voor de afvoering en verwerking van bestraalde splijtstof. In totaal dus 8 miljard, een aardig bedrag dat met de nodige voorzichtigheid moet worden belegd. Volgens de wet mag Synatom daarbij tot driekwart van dat geld weer uitlenen om rente te incasseren. Dat gebeurt ook: Synatom heeft 5,8 miljard uitgeleend aan… Electrabel. Wat het bedrijf daarmee doet, is zijn zaak. De lening is niet gebonden aan voorwaarden zoals bijvoorbeeld investeringen in hernieuwbare energiebronnen. Electrabel moet als exploitant van de kerncentrales de miljarden aan Synatom betalen om de latere afbraak te financieren, maar krijgt dus wel driekwart van dat geld meteen terug als lening van Synatom. Ook dat lijkt broekzak-vestzak. ‘Nee’, zegt Leclère, ‘want Electrabel betaalt Synatom elke drie maand 4,8 procent intrest op dat bedrag’.

Die 4,8 procent is de zogenaamde actualisatievoet die om de drie jaar wordt vastgelegd door de Federale Commissie voor Nucleaire Voorzieningen binnen Synatom. Dat rendement heeft Synatom vandaag nodig om haar kapitaal op termijn tot die 6,2 miljard te laten aangroeien. We leven al enkele jaren met historische lage rentevoeten. Waarom betaalt Electrabel dan die torenhoge rente als het veel goedkoper miljarden zou kunnen lenen bij de banken? Leclère: ‘We hanteren vergelijkbare tarieven als in onze buurlanden Frankrijk en Duitsland. Als Electrabel goedkoper zou lenen bij de bank en Synatom daardoor onvoldoende provisie zou kunnen aanleggen, dan moet Electrabel uiteindelijk toch dat verschil bijpassen. Dat is de wet’. De topman van Synatom wijst er nog op dat ook die actualisatievoet geregeld wordt aangepast. ‘Drie jaar geleden was de rente zelfs 5 procent en eind dit jaar wordt ze opnieuw berekend.’

Codenaam Bianca

Experts wijzen er op dat het grote voordeel voor Electrabel is dat het alleen die intrest en geen kapitaal terugbetaalt. Dat kapitaal komt pas aan het einde van de rit, bij de effectieve afbraak van de centrales. Als Electrabel dan nog bestaat, want het gaat niet zo goed in de sector. Engie-topman Gérard Mestrallet wees er eind vorig jaar zelf op dat ‘de elektriciteitsbedrijven tot 2008 tot de meest rendabele in Europa behoorden, maar nu is de situatie totaal omgekeerd‘. Toch is Leclère er gerust op: ‘Een bedrijf gaat niet van de ene op de andere dag failliet. Synatom controleert permanent of alle bedrijfseconomische ratio’s van Electrabel gunstig blijven. Het bedrijf moet ook altijd minstens een rating BBB+ hebben van de internationale ratingbureaus. Als die rating zakt, kan de Federale Commissie voor Nucleaire Voorzieningen de graduele terugbetaling van het kapitaal eisen’. Geruststellend, maar toch. BBB+ is in de financiële sector geen topkwaliteit zoals A-ratings, maar zogenaamd ‘aanvaardbare kwaliteit’ (lower medium grade).

Moederbedrijf ENGIE heeft grote plannen. In de VS zou de groep een aantal centrales afstoten en ook de activiteiten in de Benelux zouden worden afgesplitst en apart naar de beurs gebracht. Met andere woorden, Electrabel zou dan niet meer onder de grote paraplu van multinational ENGIE schuilen. Mestrallet bevestigde dat zo‘n plan, met codenaam Bianca, wordt onderzocht. Experts vrezen dat Electrabel met dat scenario wel eens een heel stuk minder kredietwaardig zou kunnen worden. En wie draait dan op voor de ontmantelingskosten? De belastingbetaler? Leclère is formeel: ‘De belastingbetaler loopt geen risico, ook niet als er lijken uit de kast zouden vallen bij de ontmanteling. Electrabel zal moeten bijpassen.’

nieuwe levensduurverlenging

Intussen heeft het Niras een vergunningsaanvraag  lopen voor de bouw in Dessel van een bovengrondse categorie A-berging voor laag-en middelactief, kortlevend afval. De capaciteit van 70.000 kuub moet volstaan om al het in België geproduceerde afval, uit het verleden zowel als de toekomst, te bergen. 60 procent daarvan is voor het puin van de zeven kernreactors bestemd. Langlevend afval, een tiende van de nucleaire stroom, wordt tijdelijk gestockeerd in afwachting van geologische berging in de Kempense klei. Wat er met de splijtstof moet gebeuren, is nog onduidelijk. Sinds 1993 liggen de opgebruikte, hoogradioactieve uranium en MOX-staven op de sites van Tihange en Doel te wachten op een politieke beslissing. Ondergronds bergen of opwerken tot nieuwe brandstof zijn de opties die het NIRAS na 20 jaar tot op het bot heeft onderzocht. ‘Tegen 2022 moet er écht een beslissing komen’, zucht directeur Jean-Paul Minon. Het mag duidelijk zijn waarom het NIRAS de driejaarlijkse ontmantelingsplannen van Electrabel niet alleen technisch maar ook financieel evalueert. De berging en conditionering van de immense afvalstroom weegt gigantisch zwaar in het totale kostenplaatje.

Het laatste woord ligt evenwel bij het FANC. Pas als de nucleaire waakhond officieel bevestigt dat alle radioactiviteit is verdwenen, worden de ontmantelde sites voor herbestemming vrijgegeven. Dromen van extra natuur of landbouw op Linkeroever mag, maar Niras-topman Minon voorspelt nu al een grote vraag naar industrieterreinen in de haven. Koffiedikkijken, dertig jaar is lang. Best mogelijk dat tegen dan een erfgoedcomité met succes ijvert voor de bescherming van een van de koeltorens. Best mogelijk ook dat al het voorgaande puur speculatief is omdat er tegen 2022 tussen regering en Electrabel een nieuwe nucleaire deal met levensduurverlenging wordt gesloten. ‘In Amerika wordt drievierden van de kerncentrales tot 60 jaar verlengd’, zegt Synatom-baas Leclère. ‘Dat België initieel voor 40 jaar koos, was een politieke keuze. In de Verenigde Staten is kernenergie geen politiek thema, daar is men nu studies aan verrichten om centrales 80 jaar te laten draaien. Technisch is dat geen enkel probleem. De meeste verlengingen worden trouwens niet voor tien maar voor twintig jaar gegeven, zoals ook in het Nederlandse Borssele is gebeurd.’ Het lobbyen kan beginnen.