Tagarchief: Greenpeace

Greenpeace-kapitein Peter Willcox: “de wereld gaat om zeep, maar gelukkig kunnen we er iets aan doen”

Humo, 21 juni 2016

“Met onze nieuwste techniek hang je vast als een soort Jezus aan het kruis. Voordeel: ze kunnen je niet losmaken met slijpschijven, tenzij ze je arm er mee afzagen” 

Vergeet kapitein Winokio, Peter Willcox is de ware zeebonk. Al veertig jaar schuimt hij de wereldzeeën af, meestal aan het roer van befaamde Greenpeace-schepen zoals de Rainbow Warrior of de Arctic Sunrise. Een moordaanslag door de Franse DGSE? De persoonlijke wrok van de Russische president Poetin? Willcox heeft het allemaal overleefd. Speciaal voor Humo trotseerde hij ook de files in de Kennedytunnel om zijn pas vertaalde memoires toe te lichten.

 

foto: Greenpeace

foto: Greenpeace

 

Antwerpen, Linkeroever. Vlakbij stroomt de Schelde, maar dat besef draagt weinig bij tot de nautische sfeer. We moeten onze verbeelding gebruiken om Peter Willcox uit het steriele interviewlokaal weg te denken en in zijn element te situeren. De zeven wereldzeeën, dat is de biotoop die de 63-jarige Amerikaan slechts node en met opgave van gegronde redenen verlaat. Het promoten van zijn pas vertaalde en van een ietwat pompeuze titel voorziene boek is zo’n reden. ‘Greenpeace Captain. Mijn avonturen om de toekomst van onze aarde te redden’, had al een paar jaar eerder kunnen verschijnen. ‘Het manuscript lag al in 2012 klaar’, zegt Willcox. ‘Een terugblik op meer dan 30 jaar activisme, een periode waarin ik toch al het een en het ander had meegemaakt. Vreemd genoeg zag de uitgever er geen brood in. Maar toen belandde ik in september 2013 met de voltallige bemanning van de Arctic Sunrise in een Russische gevangenis, na een actie tegen olieboringen in de Barentszee. Dat heeft veel stof doen opwaaien, de campagne voor de vrijlating van de Arctic 30 was wereldnieuws. Na mijn vrijlating kon het boek voor de uitgever niet snel genoeg verschijnen. Ik heb nog vlug drie extra hoofdstukken geschreven, en nu hebben we een mondiale bestseller op onze naam’. (lacht)

HUMO: een van die vroegere avonturen was de aanslag door agenten van de Franse inlichtingendienst DGSE op de Rainbow Warrior in 1985 in Auckand – Nieuw-Zeeland. Vorig jaar heeft Jean-Luc Kister, een van de betrokken agenten, zijn excuses aangeboden voor die operatie waarbij de Nederlands-Portugese fotograaf Fernando Pereira om het leven kwam. Aanvaardt u ze? 

Willcox: Ik geloof wel dat hij het meent, maar vraag me niet om die excuses namens Greenpeace te aanvaarden. Kister had zich gericht tot Marelle, dochter van  Fernando Pereira. Die heeft het met haar familie besproken en besloten de excuses af te wijzen. Too little, too late, vergeet niet dat de Franse overheid nooit ofte nimmer sorry heeft gezegd, terwijl iedereen weet dat het bevel van het allerhoogste niveau kwam, meer bepaald van president Mitterand. Erger nog, ze hebben de saboteurs gedecoreerd. Ik kan me alleen maar aansluiten bij Marelles afwijzing. Ik heb dan wel als kapitein mijn schip verloren, maar dat stelt niks voor naast een dochter die haar vader door een laffe moord verloor.

HUMO: de Rainbow Warrior werd in het holst van de nacht met twee opeenvolgende explosies tot zinken gebracht. Had de tol nog zwaarder kunnen uitvallen?

 Willcox: Zeer zeker. De chaos was compleet, het leek wel een scene uit The Posseidon Adventure. Ik was mijn bril kwijt, ik ben poedelnaakt op de tast aan wal gekropen, nadat ik het bevel had gegeven om het schip te verlaten. Vanop de kade konden we alleen maar met lede ogen toekijken hoe de RW wegzonk. Pas na een poosje realiseerden we ons dat Fernando ontbrak. Hij was na de eerste explosie naar zijn kamer gelopen om zijn camera te halen, en daar door de tweede ontploffing verrast. De DGSE heeft natuurlijk nooit open kaart gespeeld, maar er bestaan sterke vermoedens dat ze oorspronkelijk van plan waren ons op volle zee te kelderen. In dat geval waren we er allemaal geweest.

HUMO: de DGSE heeft een modderfiguur geslagen. De twee duikers, opererend  onder het mom van een Zwitsers echtpaar op snorkelvakantie, vielen de dag na de aanslag al door de mand. Verbaasd door zoveel amateurisme?

Willcox: Wel als je bedenkt welke middelen de Fransen hebben ingezet. Er kwam zelfs een kernonderzeeër aan te pas, om de bemanning op te pikken die de explosieven met een zeiljacht vanuit Nieuw-Caledonië had binnengesmokkeld. De twee commando’s zijn echter onwaarschijnlijk slordig geweest. Om te beginnen lieten ze de rubberboot zomaar achter nadat ze zogezegd ’s nachts waren gaan koraalduiken. Verdacht genoeg voor een toevallige getuige om de nummerplaat van hun huurwagen te noteren. Toen ze die ’s anderendaags op de luchthaven wilden inleveren, werden ze door de politie gearresteerd. Ze ontkenden alles, en de Kiwi’s deden alsof ze twijfelden. Het koppel werd naar een hotel gebracht, ze moesten er blijven tot de politie klaar was met enkele ultieme checks. En wat is het eerste dat ze in hun hotelkamer doen? De DGSE bellen om te melden dat ze wat problemen hebben en hun vlucht hebben gemist. Blijkbaar hadden ze er in hun arrogantie niet aan gedacht dat men ook in Nieuw-Zeeland telefoons kan aftappen.

HUMO: waarom waren de Fransen zo op Greenpeace gebeten?

Willcox: De Rainbow Warrior was op weg naar Mururoa, het atol waar ze hun bovengrondse atoomproeven deden. We wisten wel hoe gevoelig dat lag. In 1972 had Greenpeace er al een robbertje met de Franse marine uitgevochten, David McTaggart is toen met zijn zeilschip Vega IV de verboden testzone binnengevaren. Dat we ineens met een veel groter schip kwamen aanzetten, heeft bij de Fransen de stoppen doen doorslaan. Hun aanslag heeft echter een averechts effect gehad, het protest tegen de atoomproeven is blijven doorgaan, tot de Fransen er in 1996 definitief mee gestopt zijn. Niet alleen onder druk van Greenpeace, de bevolking van Frans-Polynesië is in opstand gekomen toen na een lange onderbreking een nieuwe reeks tests werd aangekondigd. Het ging er bijzonder heet aan toe, ze hebben de luchthaven van Papeete in Tahiti kort en klein geslagen. De volkswoede was terecht, dat had ik al eerder op die fatale reis met de Rainbow Warrior kunnen vaststellen. Op weg naar Auckland hadden we immers een lange stop in Rongelap gemaakt, een atol van de Marshalleilanden op 150 kilometer van Bikini.

HUMO: Bikini, waar de Amerikanen hun atoomproeven deden..

Willcox: Precies, in 1954 hebben ze boven Bikini een waterstofbom van 15 megaton laten ontploffen, 1.000 keer krachtiger dan de Hiroshima-bom. Dertig jaar later spraken getuigen in Rongelap er nog altijd over. Het was alsof er die ochtend een tweede zon was opgekomen. Ondanks de afstand voelden ze een hete wind over hun eiland waaien, en even later viel er een soort witte sneeuw uit de lucht. Nucleaire fall-out, maar dat beseften de kinderen niet die in de sneeuw gingen spelen. De gevolgen waren verschrikkelijk, letterlijk alle eilandbewoners hebben in de loop der jaren schildklierkanker of leukemie ontwikkeld. Zelfs na al die jaren bleef het aantal miskramen erg hoog, en we konden zelf vaststellen dat er heel wat kinderen met zware misvormingen waren geboren. Ooit gehoord van jellyfish baby’s, borelingen die zonder gelaatstrekken of botten ter wereld komen en doorgaans meteen sterven als de navelstreng wordt doorgeknipt? Dat kwam veel voor in Rongelap.

HUMO: wat was jullie missie precies?

Willcox: De eilandbewoners wilden verhuizen naar Mejato, een onbewoond eiland honderd mijl verderop. De Amerikaanse autoriteiten wilden hen niet helpen. Het is veilig, zeiden ze na een onderzoek in 1978, zorg alleen dat jullie geen vis van de noordkant van de lagune eten en pluk daar ook geen fruit. Dat boezemde geen vertrouwen in, alsof die vissen niet rond het eiland konden zwemmen. Omdat niemand hen wilde helpen, heeft Greenpeace het hele dorp met 350 mensen verhuisd. Tot de laatste golfplaat, het heeft ons vier overtochten gekost. Ik heb veel spectaculairdere acties meegemaakt, maar toch springt Rongelap er uit. Voor de bewoners was het erg emotioneel, en voor mij als Amerikaan was het een pijnlijk besef dat mijn land hen dit had aangedaan. Want de generaals wisten in 1954 perfect dat de test het eiland aan nucleaire neerslag zou blootstellen. Geen bezwaar, ze hebben integendeel de bewoners nog jarenlang als proefkonijnen gebruikt om de medische gevolgen te bestuderen.

HUMO:  heeft de Amerikaanse overheid ooit compensatie betaald?

Willcox: Nee, de arme drommels van de Marshalleilanden hebben zich laten rollen toen ze in 1986 hun onafhankelijkheid kregen. Amerika stelde toen als voorwaarde dat ze geen schadeclaim voor de nucleaire testen mochten indienen. Anders, zo werd er gedreigd, zou Amerika alle ontwikkelingshulp stopzetten. De Marshalleilanden zijn voor 100 procent van die hulp afhankelijk, dus veel keuze was er niet.

HUMO: nucleaire bewapening is een gevaar voor het milieu, maar nucleaire ontwapening blijkbaar ook. In 1993 voerde u met het schip Greenpeace een actie in de Japanse zee waar de Russische marine complete reactoren van overtallige kernonderzeeërs dumpten en besmet koelwater loosden. Niet zonder risico voor de actievoerders in hun speedboten, want de geigertellers sloegen in het rood…

Willcox: Gelukkig droegen onze mensen maskers en beschermende pakken. De matrozen van het Russische tankschip hadden niet eens handschoenen aan, ze waren zich duidelijk van geen gevaar bewust. Die actie was een succes over de ganse lijn. We konden de Russen letterlijk op heterdaad betrappen en belastend beeldmateriaal verzamelen dat we meteen naar onze kantoren in Londen en Tokyo doorstuurden. Heel Japan in rep en roer. De relaties met de Russen waren altijd al gespannen, maar de beer was pas los toen bleek dat er op nauwelijks 150 mijl buiten de Japanse kust, vlakbij enkele van de belangrijkste visserijgronden, op grote schaal nucleair afval werd gedumpt. Japanse en internationale nieuwszenders stuurden privévliegtuigen met cameraploegen naar de dumpingzone, de beelden gingen de wereld rond. De timing kon niet beter. De Russische economie lag op apegapen, president Jeltsin had een bezoek aan Japan gepland om geld en investeringen te bedelen. Hij heeft de dumpingen meteen stopgezet, en de Russische ambassadeur in Japan excuses laten aanbieden. Na die actie is ons ledenaantal in Japan verdubbeld: van 160 naar 320.

HUMO: wat? Zo weinig!

Willcox: Greenpeace en Japan, dat is altijd een moeilijk huwelijk geweest. Onze campagnes tegen de Japanse walvisvloot vielen ginder erg slecht. We zijn er voorlopig mee gestopt, het werkte contraproductief. Walvisvaart zit ginder echt wel diep verankerd in de tradities, en Japanners pikken het gewoon niet dat een bende buitenlandse hippies daar tegen ageert. Ons doel blijft een compleet verbod, maar we moeten andere manieren vinden om dat te bereiken. Overigens, sinds Fukushima hebben we ginder weer veel krediet opgebouwd. Ik kom er net vandaan, een beter argument tegen kernenergie bestaat niet.

HUMO: de actie tegen de Russische kerndumping was vintage Greenpeace:  directe actie gekoppeld aan maximale media-impact. Werkt dat recept nog altijd?

Willcox: Ja, alleen is alles intussen veel professioneler geworden. Vroeger voeren we uit met een beperkte ploeg. Je had de vaste bemanning en de actievoerders die voor de operatie waren getraind. Daarnaast waren er nog een of maximaal twee campaigners aan boord, gespecialiseerde stafleden die een handvol journalisten meebrachten. Het aantal crewleden en actievoerders is gelijk gebleven, maar er zijn nu vijf keer meer campaigners en journalisten aan boord. Een goede zaak, we leveren nu een veel beter product af.

HUMO: het zijn de actievoerders die het halsbrekende werk opknappen. Wie zijn ze eigenlijk?

Willcox: Meestal vrijwilligers die zich tijdelijk engageren. We organiseren geregeld opleidingskampen waar ze de knepen van het vak leren, zoals banners maken, doelwitten beklimmen, met de katapult ankerlussen lanceren of zichzelf vastketenen. Daarbij hameren we altijd op twee basisprincipes: we gebruiken geen geweld en brengen geen vernielingen aan.

HUMO: zich vastketenen voor de goede zaak. Klinkt romantisch, maar de praktijk is behoorlijk ruig. Wat moet de Humo-lezer weten vooraleer hij zich voor een bootcamp inschrijft?

Willcox: Dat ze bestookt kunnen worden met ijskoud zeewater onder hoge druk. Met brandslangen, dat komt hard aan. Dat ze het soms een hele nacht in de vrieskou moeten uitzingen. En dat het lastig kan zijn als je op zo’n moment een natuurlijke behoefte voelt. (lacht). Ach ja, het is ook een kat- en muisspel. Met onze nieuwste techniek hang je vast als een soort Jezus aan het kruis. Voordeel: ze kunnen je niet losmaken met slijpschijven, tenzij ze je arm er mee afzagen.

HUMO: en dat alles gratis voor niks. Wordt u als kapitein wel betaald?

Willcox: Uiteraard, ik moet tenslotte voor twee studerende dochters instaan. In de pioniersjaren werkte iedereen vrijwillig, maar dat viel niet vol te houden voor een organisatie die intussen in meer dan 40 landen actief is. Ik was een van de eersten die een salaris kreeg: 300 dollar per maand. Tegenwoordig worden we beter betaald, maar voor het geld moet je het echt niet doen. Ik ben een van de weinige Amerikanen die niet eens een auto bezit.

foto: Greenpeace

foto: Greenpeace

HUMO: het laatste kwartaal van 2013 bracht u als kapitein van de Arctic Sunrise met uw dertigkoppige bemanning in een Russische gevangenis door. Zware beproeving?

Willcox: De onzekerheid woog zwaar. Het heeft een maand geduurd vooraleer ik mijn advocaat kon spreken, en nog langer om mijn vrouw aan de lijn te krijgen. Russische gevangenissen hebben een barslechte reputatie. Maar om eerlijk te zijn: we werden in Moermansk correct behandeld, en voor zover ik weet was dat ook het geval voor de Russische gedetineerden met wie we een cel deelden. Ik wil hier geen lans breken voor de Russische justitie, maar als Amerikaan ben ik slecht geplaatst om kritiek te geven. Amerika heeft verhoudingsgewijs dubbel zoveel mensen achter de tralies dan Rusland, haast uitsluitend armen die zich geen goede advocaat kunnen veroorloven. Justitie is in Amerika klassenjustitie.

HUMO: het was niet jullie eerste actie tegen een Russische boorplatformen in Arctische wateren. Waarom liep het in 2013 slecht af?

Willcox: De actie was gericht tegen het boorplatform Prirazlomnaya, diep in de Noordpoolcirkel. Een legitiem doelwit, want het is totaal onverantwoord om naar olie te boren op een plek waar permanent reusachtige ijsschotsen dobberen. Sinds de ramp met Deep Water Horizon weten we hoe moeilijk het is om in volle zee een lekkende oliebron te dempen. In de Barentszee zou het helemaal onbegonnen werk zijn. Alle vorige acties waren volgens een vast patroon verlopen: na de gebruikelijke schermutselingen werden we naar de haven van Moermansk afgesleept waar een of andere hoge officier ons voor rotte vis kwam uitschelden. Ze lieten ons een boete betalen, waarna we onze papieren en spullen terugkregen met het bevel de haven en de Russische wateren zo snel mogelijk te verlaten. Dit keer echter werden we op extreem geweld onthaald. Onze rubberboten werden lek gestoken, onze twee klimmers werden brutaal overmeesterd en gevangen genomen, vanop een patrouilleschip vuurden ze met het boegkanon waarschuwingssalvo’s op de Sunrise af. Niet om ons echt te raken, maar een ongeluk is in die omstandigheden gauw gebeurd. We wilden onze gegijzelde klimmers niet achterlaten, en dus bleven op veilige afstand, in internationale wateren, liggen. En daar is het gebeurd: ineens kwam er een stel zwaarbewapende commando’s vanuit een helikopter abseilen. We hebben ons niet verzet, dat zou tegen onze principes zijn geweest, en het zou ook niks hebben uitgehaald. De Russen namen het commando van mijn schip over, en vier dagen later lagen we in Moermansk. Daar hebben we twee maand in de gevangenis gezeten, daarna werden we naar Sint-Petersburg overgebracht. Onze zaak was intussen tot een internationaal schandaal uitgegroeid. Zelf beseften we dat niet, maar de Russen duidelijk wel. Mijn cel in Sint-Petersburg was pas geverfd en van thermisch glas voorzien, duidelijk een VIP-behandeling.

HUMO: de openbare aanklager haalde alles uit kast. Eerst werd er met vijftien jaar gedreigd voor piraterij, daarna werd de klacht teruggebracht tot hooliganisme, nog altijd goed voor lange gevangenisstraffen. Toch werden jullie eerst op borgtocht vrijgelaten om enkele weken later amnestie te krijgen. Hoezo?

Willcox: Achteraf bekeken: de Russen wilden ons vooral een lesje leren. Wellicht kwam de beslissing van hogerhand, want in Moermansk wisten de autoriteiten zelf niet goed waarom er ineens zo zwaar aan onze actie werd getild. Het boorplatform was natuurlijk eigendom van Gazprom. Daar aan raken, is raken aan de macht. Maar het was nooit de bedoeling ons jarenlang op te sluiten. Poetin kondigt ieder jaar rond Kerstmis een amnestiemaatregel aan, en dat was van meet af aan de timing. Ook de nakende Winterspelen van Sotchi hebben onze vrijlating bespoedigd. Als gastheer kon Poetin een diplomatiek schandaal missen als kiespijn.

HUMO: u schuimt al 40 jaar oceanen, zeeën en rivieren af. Optimistisch over de toekomst van onze planeet?

Willcox:. Mijn dochters zijn jonge twintigers, hun verdere leven zal in het teken staan van de klimaatverandering die zich voor onze ogen voltrekt. Als kinderen van een rijk en ontwikkeld land zullen ze het wel redden, maar voor vele tientallen miljoenen mensen ziet het er beroerd uit. Toch wil ik niet pessimistisch klinken. De wereld gaat om zeep, maar we kunnen er iets aan doen. Dat vind ik het mooie aan het verhaal van Greenpeace. Als individu, een van de zes miljard op deze aardbol, voel je je machteloos. Maar Greenpeace bewijst dat een klein groepje mensen die hun krachten bundelen, heel veel in beweging kunnen brengen. Dat is de kracht van burgeractivisme.

HUMO: u heeft met de Arctic Sunrise een wetenschappelijke missie met glaciologen en andere klimaatexperts naar Groenland ondernomen. Maar valt Greenpeace wel te rijmen met wetenschappelijke ernst? Jullie zijn er altijd als de kippen bij om dissidente wetenschappers die twijfels uiten over de menselijke rol in de klimaatverandering af te branden. Hired scientists in dienst van belangroepen zoals Big Oil, luidt het steevast. Dan zijn die glaciologen aan boord van de Arctic Sunrise toch even goed hired scientists?  

Willcox: Nee, want er is een essentieel verschil. Wij houden hun pen niet vast, we bemoeien ons niet met wat ze in hun rapporten schrijven. Wetenschappers reizen graag met ons mee. Ze krijgen faciliteiten waar ze anders alleen kunnen van dromen, want universiteiten hebben maar beperkte middelen voor research. Maar ze staan ook te springen omdat ze weten dat ze hun onderzoek in alle vrijheid kunnen verrichten. Dat is het verschil met de wetenschappers die zich door belangengroepen laten financieren. Het is de opdrachtgever die bepaalt wat er wordt gepubliceerd. Als de conclusies van een rapport hen niet bevallen, dan wordt het verticaal geklasseerd.

HUMO: de Canadese milieuwetenschapper en Greenpeace-pionier Peter Moore heeft zich tot een van jullie ferventste critici ontpopt. Hij spreekt zich uit voor kernenergie en noemt CO2 een zegen voor het klimaat. Kent u hem?

Willcox: Oh ja, we hebben vaak samengewerkt, hij heeft wel vijftien jaar lang een prominente rol bij Greenpeace gespeeld. Ik heb medelijden met die man. Okay, hij laat nu als consultant zijn zakken vullen door dezelfde lobby’s die hij vroeger bestreed. Goed voor de portefeuille, maar ik vraag me af hoe je na zo’n bocht je kinderen nog in de ogen kunt kijken. Peter Moore is een van die klimaatsceptici die roepen dat het allemaal zo’n vaart niet loopt, er zijn er zo nog wel een stuk of vijf. Ik hoop dat ze goed betaald worden, want het is een ondankbare opdracht. Tegenover die vijf staan een paar duizend integere wetenschappers die hen tegenspreken, met echte argumenten.

 

 

Frank Furedi over Angst in de Westerse maatschappij

verschenen in Knack, 27 augustus 2014)

‘We rollen de loper uit voor terroristen’

Westerse landen spreiden het bed voor de terroristen van IS. Angst is het deken waaronder ze zich met onze complimenten koesteren. Gesprek met de Brits-Hongaarse socioloog Frank Furedi over een kanker die de hele maatschappij aanvreet.

Frank Furedi (67) kan het alleen beamen als we ons in zijn bibliotheek in Faversham-Kent installeren. Een beter moment voor een interview over het fenomeen angst hadden we niet kunnen kiezen. Het beeld van James Foley, geflankeerd door de beul die op het punt staat hem te onthoofden, domineert alle fora. Furedi heeft niet alleen de foto gezien, hij heeft de bijna vijf minuten durende gruwelvideo aandachtig bestudeerd. Wegkijken van onaangename feiten is niet zijn stijl. De Brits-Hongaarse socioloog, professor aan de University of Kent, verwierf wereldwijde faam met ‘Culture of Fear’, een verontrustende diagnose van een ziekte die volgens Furedi de Westerse maatschappij van binnenuit opvreet. Er valt niet naast te kijken: de afschuwelijke beelden van James Foleys dood hebben de angstkoorts naar een nieuwe piek gejaagd.

–       Waarom heeft u die video bekeken?

Furedi: “De impact van die beelden is enorm. Zelfs mijn vrouw was ervan aangedaan, terwijl ze een taaie tante is. Ik heb er onmiddellijk twee stukken over geschreven, eentje op vraag van CNN. Toegegeven, Islamitische Staat heeft hier een briljant stukje angsttheater opgevoerd. Uiteraard waren de beulen niet in die arme fotograaf geïnteresseerd, het was hen uitsluitend om de shock te doen die de beelden in het Westen zouden teweegbrengen. Wat mij daarbij frappeert is de bijna terloopse manier waarop ze de executie voltrekken, heel anders dan de onthoofdingen die eerder in het Midden Oosten plaats vonden en een sterk ritueel karakter hadden”.

–       U klinkt als een kenner van het genre…

Furedi: “Ik heb de laatste tijd inderdaad heel wat veel jihadi-video’s gezien. Iedereen denkt daarbij aan middeleeuwse taferelen in een Midden Oosten-kader. Maar niks is minder waar, het zijn flitsende clips vol referenties aan westerse jongerencultuur zoals rapmuziek en straatjargon. Dat is een invloed die onze inlichtingendiensten onderschatten, ze staren zich blind op de rol van religie en ideologie in de radicalisering. van jongeren. Soms is het echt wel gruwelijk. In een van die video’s zie je een Britse jihadi die een afgesneden hoofd bij de haren optilt. This is just chilling, hoor je hem zeggen”.

–       Deprimerende kijkervaring…

Furedi: “Ja, maar ook verhelderend. De haat en vernielzucht zijn haast ondraaglijk, maar tegelijkertijd druipen die filmpjes van het narcisisme. Kijk naar Mij, de held voor vijf minuten. Het zijn een soort selfies, gemaakt in een gruwelcontext. Uiteraard is dat niet de essentie, de filmpjes zijn vooral een buitengewoon efficiënte manier om de eigen achterban te motiveren en tegelijkertijd het moreel te ondergraven van een tegenstander die in wezen veel sterker en beter bewapend is. Minimale inspanning, maximaal resultaat. Ook nu weer, het hele Westen is in een angstkramp geschoten. Waarom, vraag ik me af. Natuurlijk is het onthoofden van een onschuldige man afschuwelijk, maar het vormt geen enkele bedreiging voor onze persoonlijke veiligheid. Het is paradoxaal: door zo angstig te reageren, spelen we in de kaart van de vijand die ons zoveel angst inboezemt. We rollen de rode loper uit voor tegenstanders zoals IS. Die weten perfect dat ieder incident bij ons als een mokerslag aankomt en een tegenreactie uitlokt. Net wat ze willen, en het is perfecte reclame bovendien om rekruten te werven onder geradicaliseerde moslimjongeren”.

–       Kun je het gewone mensen kwalijk nemen dat ze angstig reageren? Als zelfs de Britse premier Cameron na de onthoofding zijn vakantie afbreekt, en publiekelijk verklaart dat teruggekeerde jihadi’s een directe bedreiging voor Britse steden vormen. Diezelfde waarschuwing hebben we trouwens in België ook al vaak gehoord..

Furedi: “Dat is geen toch houding? Een echte leider zou zijn volk oproepen om de rug te rechten. Ja, er is terrorisme in de wereld en het zal niet vanzelf verdwijnen. Laten we er leren mee omgaan en intussen vastberaden de waarden verdedigen waar onze Westerse maatschappij voor staat, vrijheid, tolerantie en democratie”.

–       Hoe dan wel? Door een militaire interventie in Irak?

Furedi: “Dat bedoel ik niet, ik heb me altijd principieel gekant tegen interventies. Kijk naar Irak, kijk naar Libië. Wat heeft het Westen daar bereikt? Niks, onze tussenkomst heeft de malaise alleen maar groter gemaakt. En waarom zitten we nu met een Islamitische Staat opgescheept die ons nota bene met Amerikaanse wapens bestrijdt? Omdat we zo nodig in Syrië een Arabische lente moesten ontketenen, een land waar verschillende minderheden en religies elkaar al eeuwenlang in een delicaat evenwicht houden. Een kind kon voorspellen dat zoiets fout moest lopen. Maar nee, David Cameron wilde vorige zomer zelfs grondtroepen naar Syrië sturen. Gelukkig heeft het parlement hem toen teruggefloten, anders hadden Britse soldaten schouder aan schouder gevochten met dezelfde rebellen die we nu als monsters bestempelen. Mijn afkeer van buitenlandse interventies betekent echter niet dat ik een pacifist ben, er zijn zaken die het waard zijn om voor te vechten. En dat doe je niet zoals het nu gebeurt, met troepen die alle risico’s schuwen. Zo win je geen oorlog”.

– Wij zijn bang voor bodybags, IS niet?

Furedi: “Precies. Deze periode moet uniek zijn in de krijgsgeschiedenis. Nederland en Duitsland hebben hun jarenlange vredesmissie in Afghanistan afgerond zonder bij wijze van spreken een schot te lossen. Ook in het Britse leger geldt force protection, het vermijden van slachtoffers in eigen rangen, als topprioriteit. Aan de wapens of uitrusting ligt het niet, maar soldaten op missie krijgen zoveel regels opgelegd, dat ze in feite sociale werkers zijn. Zover is het dus gekomen: we aanvaarden niet meer dat het risico op sneuvelen bij het leven van een militair hoort. Ook de politie en andere hulpdiensten zijn in dat bedje ziek. Laatst werd hier in de buurt een vrouw gegijzeld. Na anderhalve dag was de politie nog altijd niet klaar met haar risicoanalyse. Uiteindelijk konden de buren het niet meer aanzien. Ze zijn zelf binnen gegaan, hebben de gijzelnemer overmeesterd en de vrouw bevrijd. Ach ja, het zit nog veel ruimer. In Manchester is zo een peuter van twee verdronken. Een voorbijganger had haar in de richting van het water zien lopen. Hij besefte het gevaar, maar durfde niet ingrijpen omdat hij bang was voor een pedofiel te worden aanzien. Dat is wat de angstcultuur met de mens doet: ze fnuikt iedere zin voor initiatief”.

–       ‘Is het geen tijd voor een update van uw boek ‘Cultuur van Angst’? Er is niet alleen het terrorisme van Islamitische Staat of Boko Haram. Het klimaat gaat om zeep, een nieuwe Koude Oorlog staat voor de deur, de economische crisis bedreigt onze welvaart, en nu is er ook nog Ebola uitgebroken…

Furedi: “Gebrek aan tijd, momenteel ben ik met andere thema’s bezig. Maar ik moet toegeven dat het kriebelt en dat ik van al van verschillende kanten aan de mouw werd getrokken. De vorige editie heb ik geschreven vanuit een gevoel van onbehagen. Het waren de eerste jaren van de nieuwe eeuw, en de Westerse mens leek definitief zijn vermogens te verliezen om met onzekerheden om te gaan. Toen is men begonnen met het van a tot z reguleren van de maatschappij, in een krampachtige poging om alle risico’s uit te sluiten. Sindsdien is het alleen maar erger geworden. Doe zelf de test: hoe vaak had je pakweg vijftien jaar geleden het begrip ‘extreem weer’ horen vallen? Dat bestond nog niet. Vandaag spreken we al van extreem weer als er vijf centimeter water valt. Het aantal overstromingswaarschuwingen valt niet meer bij te houden”.

–       Geen wonder. De voorbije winter en lente stond de helft van Zuid-Engeland blank…

Furedi: “Ach, dat viel allemaal best mee, we hebben erger gekend. Beste bewijs: verzekeringsmaatschappijen hebben minder schadevergoeding uitbetaald dan in vorige jaren. Overstromingen horen al drie eeuwen bij het Zuiden van Engeland, dat is nu eenmaal zo. De vraag is hoe je ermee omgaat. Als er twee schapen verdrinken en een paar kelders onderlopen, moet je niet meteen roepen dat het een nationale ramp is. Ik heb me in de watersnood van 1953 verdiept, toen hier meer dan 400 mensen verdronken zijn. Op foto’s die enkele dagen na de ramp werden gemaakt, zie je lachende mensen die de mouwen opstropen om hun huizen en levens herop te bouwen. Mensen toonden nog veerkracht. Een ramp of een moeilijk moment werd als een levenservaring beschouwd, een pagina die je kon omslaan als het leed geleden was. Vergelijk dat met de reactie op de veel minder rampzalige overstroming van de voorbije winter. Er werden therapeuten gestuurd, tientallen hulpverleners die de psychische nood van de geteisterde slachtoffers moesten lenigen. Oh wee, klonk het immers, deze mensen zijn getekend voor het leven. Kijk, het koesteren van het slachtofferschap is een van de aspecten van onze risicoschuwe, door angst geobsedeerde maatschappij. Helden hebben afgedaan, slachtoffers zijn de nieuwe helden geworden”.

–       Hoezo?

Furedi: “Vroeger bouwden mensen hun identiteit op aan de hand van hun verwezenlijkingen, ze waren de stuwende kracht van hun eigen bestaan. Dat is veranderd, de mens in niet langer het subject maar veeleer het object van zijn eigen leven geworden. Niet wat je hebt gedaan, maar wat je hebt ondergaan, bepaalt wie je bent. Iedereen is tegenwoordig slachtoffer, een status overigens die je kunt erven, want je kunt ook slachtoffer zijn van wat je ouders of zelfs grootouders hebben meegemaakt. Ik heb zowel met Holocaust-overlevers als hun nabestaanden gesproken. Vaak waren de kinderen meer getraumatiseerd dan de ouders die de gruwel aan den lijve hadden ervaren. Mijn joodse moeder heeft Buchenwald overleefd, op haar zus na werd haar hele familie door de nazi’s uitgeroeid. Toch heeft ze zich nooit slachtoffer gevoeld. Vergeten deed ze het uiteraard niet, maar de oorlog heeft haar leven niet in een plooi gelegd. Op het einde, toen ze al in de tachtig was, maakte ze zich daar zorgen over. Frank, vroeg ze, ben ik misschien abnormaal omdat ik me geen slachtoffer voel? Mijn moeder was een sterke vrouw. Ze kreeg kanker, en werd geopereerd. Met succes, de kanker was weg en dat was dat,  moeder pikte de draad van haar leven weer op. Vandaag worden kankerpatiënten tot slachtoffers voor het leven gebombardeerd. Zelfs als ze genezen worden verklaard, staat een batterij coaches en therapeuten klaar om te helpen met het verwerken van de ervaring”.

–       U heeft het niet begrepen op coaches en therapeuten. Waarom?

Furedi: “Opvoedingsdeskundigen, relatietherapeuten, sekstherapeuten, voor ieder aspect van je persoonlijke leven is er een expert. In Engeland heb je zelfs life coaches, zelfverklaarde specialisten die de pretentie hebben dat ze je kunnen vertellen hoe je moet leven. Ik mag er niet aan denken. Van een goede vriend wil ik graag raad krijgen, maar niet van een buitenstaander die me helemaal niet kent. Ik vind het een teken van decadentie. De mens wordt niet langer als een wilskrachtig en autonoom individu gezien, maar als een zwakkeling die niet in staat is zich zonder externe hulp staande te houden”.

–       Maar mensen zijn zelf vragende partij voor hulp van therapeuten en coaches…

Furedi: “Wat wil je als je in een maatschappij leeft die gedomineerd wordt door angst en onzekerheid, een wereld waarin we voortdurend tot voorzichtigheid worden aangemaand Daar ligt het paard gebonden: we zijn ons geloof in de maakbaarheid van de toekomst verloren. De mens moet experimenteren, met vallen en opstaan streven naar een betere wereld. Daar ben ik zelf van doordrongen. Het vermogen ons lot in eigen handen te nemen is wat ons tot mensen maakt. Daarom ben ik activist geworden en raakte ik geboeid door revolutionaire ideologieën. En vandaar ook mijn fascinatie voor het fenomeen angst. In de angstcultuur is experimenteren uit den boze, we klampen ons wanhopig vast aan het status quo”.

–       Waar zijn we het spoor bijster geraakt? 

Furedi: “In de jaren zeventig van de vorige eeuw.  Alle toekomstmodellen vielen in duigen. Het communisme had gefaald, het kapitalisme deugde niet, de sociale welvaartstaat dreigde onbetaalbaar te worden, en de olie raakte op. Er zijn twee beroemde speeches die het kantelpunt markeren. Jimmy Carter die verklaart dat de mensen het geloof in Amerika hadden verloren, toch wel onthutsend uit de mond van een Amerikaanse president. En dan was er de speech van Alexander Solzjenytsin in Harvard. Jullie Westerlingen zijn lafaards, zei hij, jullie hebben geen ruggengraat meer”.

–       hoe sijpelt dat angstklimaat door in ons persoonlijke leven?

Furedi: “Kinderen worden erdoor geïndoctrineerd, vanaf hun zesde krijgen ze thuis en op school te horen dat ze voorzichtig moeten zijn, en dat ze er vooral niet moeten op uittrekken om zelf de wereld te ontdekken. Achter iedere boom kan immers een pedofiel staan. Mijn zoon gaat volgende jaar naar Londen studeren. Zoals al zijn vrienden heeft hij de voorbije maanden een verkenningsronde langs een half dozijn universiteiten in Engeland, Schotland en Ierland gemaakt. Kun je geloven dat hij de enige was die niet door zijn ouders werd vergezeld? Bijna achttien, en nog altijd aan het handje van mama en papa”.

–       Is kindermisbruik een overschat probleem?

Furedi: “Absoluut, het lijkt wel alsof in iedere man een potentiële pedofiel schuilt. De gevolgen zijn desastreus voor beide generaties. Mannen durven hun verantwoordelijkheden als ouder of volwassene niet meer op te nemen, ze zijn bang om een kind te omarmen als het behoefte heeft aan troost. In Engeland zijn er scholen waar het reglement leerkrachten verbiedt kinderen met zonnecrème in te smeren, want iedere aanraking kan verkeerd worden geïnterpreteerd. Dat is ook nefast voor kinderen die effectief het slachtoffer van misbruik werden. Door zoveel misbaar te maken, pin je hen alweer vast op hun slachtofferrol en worden de gevolgen alleen maar erger”.

–       zijn kinderen als dierbaarste bezit ook onze grootste bron van angst?

Furedi: “Gezondheid is nog erger. Neem nu onze voeding. Het regent aanbevelingen. Eet nietdit, eet niet dat, het hele jargon is paternalistisch. Fast food heette eerst junk food, intussen spreken we al van evil food, kwaadaardig eten. Voedsel is een norm geworden, een manier om goed van kwaad te onderscheiden. Vegetariërs mogen zich superieur aan vleeseters wanen. En dan heb ik het nog niet over epidemiepaniek. Okay, ebola is een risico als je in Afrika naast een ziekenhuis woont, maar de kans op een besmetting in Europa is nihil. Herinner je je de vogelgriep? Het zou een pandemie worden, miljoenen mensenlevens werden bedreigd. Het bleek loos alarm, eens te meer. Ze hebben in Hong Kong de pluimveestapel opgeruimd, en de besmetting in de kiem gesmoord. Eigenlijk was dat een hoopgevend verhaal, een bewijs dat de mens in staat om zo’n potentieel gevaar te bezweren. Maar dat is niet wat we ervan onthouden. Deze keer zijn we eraan ontsnapt, luidde het, maar de volgende keer zal het veel erger zijn. Doemdenken, zo zwengelt men het angstklimaat aan”.

–       is het de fout van de media die alles opblazen?

Furedi: “Nee. De media werken als een megafoon, maar ze kunnen alleen maar versterken wat al bestaat. Angst dus, een gevoel dat zich vroeger rond concrete dreigingen kristalliseerde. Angst is immers een nuttige emotie, een overlevingsreflex. Als ik morgen op straat een losgebroken leeuw tegenkom, zet ik het uiteraard op een lopen. Ik kan ook goed begrijpen dat mensen zich zorgen maken over hun baan of de betaalbaarheid van hun pensioen. Maar de huidige angstcultuur teert vooral op onzichtbare, diffuse gevaren. Hoe vaak hoor je niet spreken van het topje van de ijsberg? Komt er een pedofilieschandaal aan het licht? Het topje van de ijsberg, er zijn vast tien keer meer slachtoffers. Een tropische cycloon, een sneeuwstorm? Een voorsmaakje van wat de klimaatverandering voor de mensheid in petto heeft. Dat hele concept is problematisch. Als je ervan uitgaat dat je slechts het topje van de ijsberg ziet, geef je jezelf een vrijgeleide om bang te zijn voor de veel grotere maar onzichtbare dreiging onder de waterlijn”.

–       U blijft sceptisch over klimaatverandering, dwars tegen de groeiende wetenschappelijke consensus in dat er wel degelijk wat aan de hand is. Waarom?

Furedi: “Het klimaat is altijd al aan veranderingen onderhevig geweest. Nieuw is alleen dat de mens als oorzaak wordt aangewezen. Ik draai lang genoeg mee in academische kringen om te weten hoe een wetenschappelijke consensus tot stand komt. Volgens mij wordt het allemaal vreselijk gedramatiseerd. Ik zie de klimaatheisa als een uiting van misantropie. De mens als bedreiging voor de natuur, dat is ook het uitgangspunt van Greenpeace en andere groene NGO’s die in wezen oerconservatief zijn”.

–       Oerconservatief?

Furedi: “Ze slaan ons om de oren met termen als duurzaamheid en menselijke voetafdruk, concepten die ik verafschuw. Ik was ooit op een congres in Australië over duurzaamheid, de enige spreker die een betoog afstak tegen duurzaamheid. Want wat is dat anders dan een motie van wantrouwen aan het adres van de mens?  Duurzaamheid en vooruitgang gaan niet samen, de mens moet experimenteren en vooruitgang nastreven, en dat gaat niet zonder het produceren van CO2. Edmund Burke was de eerste die het begrip duurzaamheid hanteerde, niet toevallig een van de grondleggers van het Britse conservatisme. Burke en zijn geestgenoten zagen verandering als een bedreiging voor de toekomst, net zoals de huidige milieubeschermers”.