Tagarchief: IS

Dwarse Turkije-kenner Dries Lesage over Recep Tayyip Erdogan

Knack, 17 februari 2016

‘De eerste democratisch verkozen premier werd in 1961 door het leger afgezet en opgeknoopt, dat is Erdogan niet vergeten’

Politicoloog en professor Dries Lesage (UGent) voelt zich eenzaam als opiniemaker over Turkije. Begrip vragen voor de vaak verguisde president Erdogan, dat doe je dezer dagen niet zonder hevige tegenreacties uit te lokken. Zeker niet als je ook nog met scherp schiet op de PKK, Gülen en andere tegenstanders van de Turkse president. Gesprek met een academicus, getrouwd en vertrouwd met de Turkse zaak.  

 

foto: Wouter Van Vaerenbergh

foto: Wouter Van Vaerenbergh

Dries Lesage (39) verdiept zich bij het Ghent Institute for International Studies onder meer in multilaterale samenwerking, globalisering en internationale belastingpolitiek. Relevante onderwerpen, zeer zeker. Toch loopt hij in de kijker met een naar eigen zeggen uit de hand gelopen hobby. Turkije, het thema is hem met de liefde in de schoot gevallen. Lesage is getrouwd met gewezen Groen-senator en advocate Meryem Kaçar, een gegeven dat in deze context niet alleen de burgerlijke stand van hun woonplaats Gent aanbelangt. Recent nog mocht hij bij Werner Trio op Klara een uur lang de Turkse binnen- en buitenlandse politiek fileren. Ook daar kon de perceptievraag niet achterwege blijven. Aan Dries Lesage kleeft het etiket van een Erdogan-supporter, een stempel dat hij overigens resoluut afwijst. Toch blijft de vaststelling: zowel in kloeke opiniestukken als in schotschriften op sociale media gaat hij dwars in tegen een wijd verspreide opinie over het Turkse staatshoofd. Autoritair, islamist, doet gemene zaken met IS in Syrië, instrumentaliseert de oorlog met de Koerdische PKK voor eigen electoraal gewin. Zelden staat AKP-leider Recep Tayyip Erdogan in een gunstig daglicht.

 

–  u kruipt vrij systematisch in de pen om Erdogan-critici van repliek te dienen. Is het dan verwonderlijk dat u als een Erdogan-aanhanger wordt afgeschilderd?

Lesage (zucht): ‘Ik ben me bewust van dat imago, maar ik snap niet waarop het gebaseerd is. Ik heb sinds 2013 een zevental opiniestukken over Turkije geschreven, en daarnaast post ik wel eens een snel commentaar op Facebook. Dat zijn geen wetenschappelijke analyses, maar reactieve schrijfsels. Ik probeer alleen de hiaten te vullen in de Turkije-berichtgeving in de mainstream media. Sommigen leggen dat uit als een vorm van partijdigheid. Ten onrechte, in mijn opiniestukken, lezingen en interviews heb ik scherpe kritiek gegeven op Erdogan en zijn partij, de AKP,. Ik heb hem zelfs vergeleken met Berlusconi en Poetin. Maar inderdaad, ik wijs ook op de even ondemocratische praktijken die zijn tegenstanders er op nahouden. En ik probeer te begrijpen waarom de helft van de Turken hem nog altijd steunt. Sommigen schrijven dat toe aan de achterlijkheid van de Turkse kiezers, maar dat vind ik al te gemakkelijk’.

 

–       u schuwt geen scherpe woorden, vooral op Facebook. Journalisten, correspondenten of opiniemakers die naar uw smaak eenzijdige kritiek op Erdogan spuien, zijn ofwel onwetend ofwel behept met een verborgen agenda. Waterdragers voor de PKK of voor Gülen, de Turkse predikant en mediatycoon die vanuit zijn Amerikaanse ballingschap zijn vroegere bondgenoot Erdogan belaagt. Zit het zo hoog?

Lesage: ‘Ja, want dat is nieuwsmanipulatie. Dan kom je al eens scherp uit de hoek, zeker op een snel medium zoals Facebook. Maar ik vind het ook echt beangstigend hoe de Westerse media in hun Turkije-verslaggeving essentiële elementen onderbelichten of zelfs helemaal verdoezelen. Ik heb het dan over de Gülen-beweging, de Kemalistische oppositie, de Koerdische terreurbeweging PKK en haar politieke verlengstuk HDP, en zelfs over de extreem-linkse DHKP-C die nog altijd aan de lopende band aanslagen pleegt’.

– geef eens een voorbeeld…

Lesage: ‘Neem nu een figuur zoals Zekeriya Öz, de beruchte procureur die in december 2013 een grootschalig corruptieonderzoek tegen Erdogan, diens zoon en enkele AKP-kopstukken heeft gelanceerd. Öz, voor een goed begrip, wordt door iedereen aan Gülen gelinkt. Nu is de Turkse justitie net zoals de Turkse politiek een krabbnmand van elkaar naar het leven staande clans. Öz werd op zijn beurt door pro-Erdogan-elementen vervolgd, onder meer voor het knoeien met bewijsmateriaal. Hij heeft het onderspit gedolven en is naar het buitenland gevlucht. In de westerse media wordt hij sindsdien als een slachtoffer opgevoerd, de dappere magistraat die zich tegen dictator Erdogan verzette en daar een zware prijs voor moest betalen’.

– daar heeft het toch alle schijn van?

Lesage: ‘Niet als je zijn verleden kent. Kijk, tot voor enkele jaren zaten in Turkije meer journalisten gevangen dan in China en Iran samen. Veel van die journalisten werden opgesloten tijdens de Ergenekon-zaak die Turkije van 2008 tot 2011 in de ban hield. Die zaak, genoemd naar een geheim seculier genootschap dat een staatsgreep zou hebben beraamd, heeft aanleiding gegeven tot een reeks processen. Niet alleen tegen journalisten, het waren in de eerste plaats topmilitairen die werden geviseerd, naast opposanten, academici en zakenlui. En wie was de procureur die al die journalisten en andere vermeende samenzweerders in de nor heeft gedraaid?’

– Zekeriya Öz?

Lesage: ‘Precies! Goed om weten: Öz en zijn vermeende mentor Fethullah Gülen waren in die periode nog dikke vrienden met Erdogan. Ze zaten op dezelfde golflengte, twee moslimleiders die samen streden tegen fanatieke, kemalistische krachten binnen het overheidsapparaat die weigerden de verkiezingsoverwinning van de AKP te respecteren. Gülens bekendste internationale krant Zaman was zowat de cheerleader van de Ergenekon-zaak. Dat weten de Westerse media, dat weten vooral ook de correspondenten van toonaangevende nieuwshuizen zoals The New York Times, The Economist en Der Spiegel. Ze hebben destijds zelf schande geroepen over de arrestatie van journalisten, en geschreven hoe Öz en zijn team bewijsmateriaal zoals geluidsopnames manipuleerden om tegenstanders in de val te lokken. Waarom zijn ze dat vergeten? Waarom is Öz plotseling een integer procureur wanneer hij met dezelfde methodes Erdogan aanvalt? Hoe komt het trouwens dat de Gülen-beweging ineens een baken van vrijheid en democratie wordt genoemd? Ik vind dat weinig consequent’.

– hoe is de breuk tussen Erdogan en Gülen ontstaan?

Lesage: ‘In Westerse media lees je maar één versie: Gülen zou zich na de Gezipark-protesten in de zomer van 2013 hebben gerealiseerd dat Erdogan al te autoritair werd. Toen hij dat ging aanklagen, werden zijn aanhangers vervolgd. Maar er is nog een andere, minstens even plausibele theorie, die van een vuile oorlog tussen rivaliserende elites. De intellectuele Gülen wilde de volkse, wat boerse Erdogan gebruiken om zelf de macht te veroveren. Hij heeft de ambitieuze Erdogan echter onderschat, en daardoor is de relatie stukgelopen. Het is in feite al ontploft toen procureurs in februari 2012 Erdogans chef van de staatsveiligheid, Hakan Fidan, wilden oppakken. Fidan had zogezegd banden met de PKK, maar Erdogan en vele anderen zagen er een manoeuvre van Gülen in. Die blijft een machtsfactor van belang. Niet alleen de AKP maar ook de kemalistische oppositie maakt zich zorgen over de infiltratie van de media en het staatsapparaat. De Gülenisten zijn ook erg actief in de diaspora’.

– ook in België?

Lesage: ‘Gülen zit achter de bekende Lucerna-scholen, en hij sponsort een leerstoel interculturele studies in Leuven. De beweging heeft hier een grote achterban, we hebben zelf vele Gülenisten in onze kennissenkring. Goede mensen, ze hebben niks te maken met de machtsstrijd in Turkije’.

– niet de machtsstrijd met Gülen maar de oorlog met de PKK  beheerst het nieuws. Naast tientallen soldaten en PKK-strijders zijn sinds vorige zomer al meer dan 200 burgers omgekomen. Mensenrechtenorganisaties hebben felle kritiek op het Turkse leger. In Cizre mochten ambulanciers niet uitrukken om burgers uit een ingestort flatgebouw te redden. Wat denkt u daarvan?

Lesage: ‘Tragisch, ook al krijgen we weinig objectieve informatie uit het conflictgebied. Als een leger een grootschalige operatie voert tegen honderden zwaarbewapende strijders in een stadsguerrilla, dan zijn schendingen van mensenrechten blijkbaar onvermijdelijk. Maar ook hier vind ik de berichtgeving tendentieus. Een vraag die veel te weinig wordt gesteld is wie deze nieuwe escalatie heeft uitgelokt. Er was immers een veelbelovend vredesproces aan de gang, onder impuls nota bene van Erdogans AKP die als eerste regeringspartij ooit de hand heeft gereikt aan de Koerden. Het zag er goed uit, zeker nadat de PKK-leider Öcalan in de zomer van 2013 zijn strijders vanuit zijn gevangenis had opgeroepen zich in Iraaks Koerdistan terug te trekken. Erdogan was dan ook populair bij de Koerden, bij de presidentsverkiezingen van 2014 behaalde hij zowat de helft van alle Koerdische stemmen’.

– Een populaire analyse is deze: Erdogan heeft zelf het vredesproces opgeblazen. Uit balorigheid omdat de linkse, pro-Koerdische HDP bij de parlementsverkiezingen van juni 2015 zijn plan heeft gedwarsboomd om via een grondwetswijziging een presidentieel regime te vestigen. Bovendien had hij al zijn krediet bij de Koerden verspeeld door passief toe te kijken hoe Islamitische Staat hun volksgenoten in de Syrische grensstad Kobani uitmoordde. Plausibel?

Lesage: ‘Ik beweer niet dat beide factoren geen rol hebben gespeeld, maar ik zie me alweer verplicht een kanttekening te plaatsen. Het klopt niet dat de harteloze Turken hun grens gesloten hielden voor de vluchtelingen uit Kobani. Ze hebben iedereen binnengelaten, weliswaar na screening. Het Turkse leger is de Koerden in Kobani niet ter hulp is geschoten, dat is waar. Wat had men ook gedacht? De Koerdische strijders waren allemaal PKK-ers of Syrisch-Koerdische PKK-bondgenoten. Strijders dus van een terreurbeweging die al dertig jaar oorlog voert tegen de Turkse staat en nog altijd weigert een vredesakkoord te sluiten’.

– zegt u daarmee dat de PKK het vredesproces heeft opgeblazen?

Lesage: ‘Daar zijn vele aanwijzingen voor. Ondanks het wapenbestand van Öcalan is de PKK blijven doorgaan met zijn machtsopbouw. De wapens waarmee honderden strijders hun stadsguerrilla voeren, zijn niet uit de lucht komen vallen. Ze zijn ook nooit gestopt met het plegen van aanslagen. Burgers werden vermoord omdat ze weigerden zich bij een PKK-checkpoint te laten controleren. Vorige maand hebben ze een autobom laten ontploffen voor een wooncomplex van de politie in het centrum van Diyarbakir.  Resultaat: vijf doden, onder wie een vrouw en twee jonge kinderen. De legerleiding in  Zuid-Oost-Turkije heeft de voorbije jaren herhaaldelijk toestemming gevraagd om op te treden tegen de PKK. Ze werd vanuit Ankara teruggefloten om het vredesproces niet in gevaar te brengen. Vele Turken zijn daarom boos op Erdogan, ze vinden dat hij veel te soft is geweest met de PKK’.

– waarom zou de PKK het wapenbestand van 2013 willen verbreken?

Lesage: ‘Het is de PKK niet alleen om Koerdische rechten te doen, maar vooral om de macht. Die kunnen ze niet veroveren via vrije, democratische verkiezingen. Ik ben er vrij zeker van dat een meerderheid van de Koerden de PKK niet steunt, ondanks de legitimiteit die ze als historische verzetsbeweging genieten. Vrede past dus niet in hun kraam, ze willen Turkije destabiliseren om een autonome regio te creëren naar het voorbeeld van Iraaks en Syrisch Koerdistan. De rol van Öcalan in dat alles is onduidelijk. Was de wapenstilstand uit 2013 vooral een poging om zijn eigen vel te redden? Is hij de controle over zijn achterban kwijt? Cemil Bayik, de militaire leider van de PKK, heeft daarover een interessante uitspraak gedaan. Öcalan beslist over vrede, zei hij vanuit zijn hoofdkwartier in het Iraakse bergmassief Qandil, maar wij beslissen over oorlog’.

–       reageert de PKK niet gewoon op het geweld van het Turkse leger? De opstand escaleerde niet toevallig na de bloedige aanslag op Koerdische Syrië-vrijwilligers in Suruç. Volgens vele Koerden, onder wie HDP-leider Demirtasj, het werk van de Turkse geheime diensten. Zelfs de dubbele zelfmoordaanslag van 10 oktober in Ankara waarbij 102 voornamelijk Koerdische en linkse betogers het leven verloren, wordt door AKP-tegenstanders aan Erdogan toegeschreven…

Lesage: ‘Ik ken dat narratief. Erdogan die de zwaarste aanslag uit de Turkse geschiedenis orkestreert om chaos te creëren en zich als sterk leider te profileren, om vervolgens te doen wat in juni mislukte, de parlementsverkiezingen te winnen. Hoe ver kun je het gaan zoeken? Erdogan had juist Koerdische stemmen nodig om die herverkiezingen te winnen. Dan is zo’n aanslag wel het domste wat je kunt doen. Erdogan heeft in november trouwens effectief heel wat Koerdische stemmen van de HDP teruggewonnen. Hij is er dus in geslaagd hen ervan te overtuigen dat IS achter die vreselijke aanslag zat. Dat is ook erg aannemelijk, de aanslag was een poging van IS om de Koerden tegen Erdogan op te ruien en Turkije te destabiliseren’.

– toch is de Turkse politiek in Syrië dubbelzinnig. Lange tijd konden IS-vrijwilligers moeiteloos de grens oversteken. Volgens talloze bronnen lieten gewonde IS-strijders zich in Turkse ziekenhuizen oplappen. Vorige week bombardeerde de Turkse luchtmacht opnieuw stellingen van YPG, de Syrisch-Koerdische bondgenoten van de PKK die met Westerse steun tegen IS strijden. Verkiest Erdogan Islamitische Staat boven de PKK, onder het motto ‘de vijand van mijn vijand is mijn vriend’?

Lesage: ‘Allereerst dit: het is gewoon onmogelijk een grens van 900 kilometer hermetisch af te grendelen. Beste bewijs: ook de PKK is gedurende de hele 30 jaar durende guerrillaoorlog vlot blijven pendelen naar Irak en Syrië. Toch valt er iets voor te zeggen: Turkije had meer kunnen en moeten doen om het IS lastig te maken. Anderzijds moet je het ook door de Turkse bril bekijken. Wie is de ergste vijand, de PKK of IS? De nabestaanden van de vele politieagenten die door de PKK werden vermoord, hebben hun antwoord klaar’.

– niet alleen het geweld in Zuid-Oost-Turkije baart mensenrechtenorganisaties zorgen. Het regent inktzwarte rapporten over de persvrijheid en de vrijheid van meningsuiting. Zo zitten er twee journalisten van Cumhuriyet vast omdat ze beelden van Turkse wapensmokkel naar Syrië hebben gepubliceerd. Ook de ondertekenaars van de petitie Academics for Peace worden vervolgd. Erdogan heeft duidelijke geen Gülenistische procureur nodig om critici achter de tralies te draaien…

Lesage: ‘Het vervolgen van die academici is schandalig. Ik heb dat klaar en duidelijk veroordeeld, maar er ook aan toegevoegd dat ik de inhoud van die petitie even goed schandalig vind. Want je moet het maar doen, een petitie opstellen tegen de oorlog in Koerdistan waarin alle verantwoordelijkheid op de AKP-regering wordt afgeschoven terwijl de PKK volledig uit de wind wordt gezet. Wat die twee journalisten van Cumhuriyet betreft, daar slaat Erdogan de bal compleet mis. Ik begrijp dat een staat de operaties van zijn geheime dienst onder de pet wil houden, zeker in een regio als het Midden Oosten. Welnu, zorg dan dat die geheimen beter worden bewaakt, maar vervolg alstublieft geen journalisten die alleen maar hun werk doen. Dat is het probleem met Erdogan, hij maakt veel te gretig gebruik van allerlei antiterreurwetten. Het voorbeeld is bekend: een vrouw maakt tijdens een bezoek van de president een wegwerpgebaar. Erdogan is daar woest over, en die vrouw wordt voor de rechter gebracht. Totaal onaanvaardbaar, maar anderzijds kan ik de overgevoeligheid voor de media begrijpen in een land waar alle kranten gebonden zijn aan een politieke zuil en media-ethiek onbestaand is. Op de onthullingen van Cumhuriyet viel niks af te dingen. Maar als ze daar zonder enig bewijs aan toevoegen dat die wapens voor IS bestemd waren, dan spreken we van stemmingmakerij die helaas door de Westers media kritiekloos wordt gevolgd’.

– het groot mediacomplot tegen Erdogan loopt als een rode draad door dit gesprek. Waarom zouden Westerse media zich daaraan bezondigen?

Lesage: ‘Een zucht naar simplisme. Aan de ene kant de boze Erdogan die Turkije naar de dictatuur leidt. Aan de andere kant de oppositie, allemaal modeldemocraten en slachtoffers. Dat beeld slaat hier aan. Als het over Turkije gaat, willen we toch vooral onze vooroordelen en onze Westerse, liberale superioriteit bevestigd zien. Het thema van de barbaarse Turk gaat ook al 600 jaar mee. Maar er is meer aan de hand, vooral in de Angelsaksische pers. Of is het normaal dat een extreemlinkse, PKK-gezinde politicus zoals Demirtasj door de New York Times en zelfs de liberale Economist als een politieke rockster wordt bejubeld?’

wat is er dan aan de hand?

Lesage: ‘Velen zien daarin de hand van Gülen. Dat zou moeten onderzocht worden, maar het is een feit dat Gülen goede entrees heeft in Washington en Brussel en veel invloed heeft in allerlei westerse denktanks. Dat hij model staat voor een pro-Westerse islam, helpt daarbij. Er bestaat zoiets als een microkosmos waarin Westerse en Turkse journalisten en opposanten elkaar vinden. Zie het niet als een samenzwering, maar wel als een milieu waarin ideeën voor een regimewissel convergeren’.

– waarom zouden de Amerikanen Erdogan, staatshoofd van een NAVO-lid en bondgenoot, willen dwarsbomen?

Lesage: ‘Erdogan is helemaal niet de handpop die de Amerikanen misschien wel hadden gewenst. Hij is de eerste Turkse leider die een eigen koers vaart, met de brandende ambitie zijn land op het niveau te tillen van regionale grootmachten zoals Duitsland, Frankrijk en Engeland. Dat verklaart een deel van zijn populariteit, vele Turken vinden de slaafse onderwerping aan de Westerse bondgenoten vernederend. In het collectief geheugen zitten pijnlijke beelden. Premier Ecevit op audiëntie bij de Amerikaanse president, onderdanig als een schoothondje. Daar tegenover staat Erdogan die Obama een speels kneepje in de wang geeft. Turken smullen van zo’n beeld. Het probleem met Washington? Het is een hypothese, maar wellicht heeft Erdogan zijn eigengereidheid op een voor de Amerikanen ongepaste manier geuit’.

– zijn bemoeienis met de jongste Gaza-oorlog?

Lesage: ‘Dat heeft er zeker ingehakt. Er was de affaire van de Mavi Marmara, het Turkse hulpkonvooi dat door de Israëli’s is geënterd. En er was het veelbesproken incident in Davos, waar Erdogan eerst Sjimon Peres de huid heeft vol gescholden om vervolgens met slaande deuren weg te lopen. In Ankara werd hij als een volksheld ontvangen, maar in Washington had hij geen punten gescoord. Kort daarna kreeg Erdogan ook nog het lumineuze idee om samen met de Braziliaanse president Lula da Silva _ ook al geen lieveling van de Amerikanen _ de nucleaire problemen van Iran op te lossen. Kun je nagaan hoe enthousiast de Amerikanen daarover waren’.

– wat vindt u van de vluchtelingendeal die Turkije en Europa hebben gesloten?

Lesage: ‘Complete nonsens. 3 miljard euro is peanuts, veel te weinig om meer dan 2,5 miljoen vluchtelingen op te vangen en integreren. Het is ook onzin te verwachten dat Turkije de Syrische vluchtelingenstroom kan stoppen. Aan de grens staan er op dit moment weer 70.000 uit Aleppo te wachten. Erdogan heeft die deal alleen aanvaard om er bij de verkiezingen in november mee te scoren. Met succes: Merkel die bij hem een knieval komt maken en belooft de visumplicht voor Turken af te schaffen, dat heeft electoraal geloond’.

–  tot pakweg vijf jaar geleden was Erdogan een sensatie: de leider die Turkije op weg naar de EU zette, die vrede met de Koerden sloot, die voor een spectaculaire economische groei zorgde. Nu kennen we Erdogan vooral als een autoritair leider die voor een sluipende islamisering van Turkije staat. Waar is het mis gelopen met zijn internationaal imago?

 Lesage: ‘Ik ga niet herhalen wat ik over de vertekende beeldvorming heb verteld. Maar islamisering? Dat wordt fel overdreven, ik kan me van de AKP alleszins geen enkel voorstel tot het invoeren van de sharia herinneren. Natuurlijk, voor overtuigde Kemalisten was het toelaten van een hoofddoek aan de universiteit al een reden om een staatsgreep te plegen. Ongelooflijk als je bedenkt dat aan deze universiteit in Gent nog nooit iemand over een hoofddoek is gestruikeld. Dat hij autoritair wordt, vind ik daarentegen een reëel probleem. Zijn plannen om een presidentieel regime te vestigen, zouden ook de AKP-aanhangers bezorgd moeten maken. Maar zoals gezegd, veel van zijn ondemocratisch gedrag wordt door het ondemocratisch gedrag van zijn tegenstanders uitgelokt. En verlies ook de context niet uit het oog. Turkije ligt in een zeer woelige regio en heeft zelf een erg bewogen geschiedenis. De eerste democratisch verkozen premier werd in 1961 door het leger afgezet en opgeknoopt, dat is Erdogan niet vergeten. Trouwens, zowel de Kemalisten als Gülen hebben al geprobeerd hem af te zetten. De Turkse politiek is een jungle. Je sluit je tegenstanders op of je vliegt zelf in de gevangenis, daar komt het in feite op neer’.

– is Erdogan werkelijk de Turkse Poetin?

Lesage: ‘Ik heb die vergelijking zelf vaak gemaakt, maar in feite gaat ze niet helemaal op. Poetin heeft veel meer macht, hij heeft alle binnenlandse oppositie doodgeknepen. Erdogan daarentegen wordt van alle kanten belaagd. Ik weet niet of hij het zelf ambieert, maar we kunnen alleen hopen dat hij nooit zoveel macht vergaart als Poetin’

de Turkse diaspora leeft intens mee met de politiek in het moederland, vooral de Koerdische kwestie is een twistappel. Voelt u dat als opiniemaker met uitgesproken meningen?

Lesage: ‘Jawel, en ik voel me soms eenzaam. Het zou fijn zijn mochten ook de mainstream media wat evenwichtiger over Turkije berichten. De reacties op sociale media zijn tot daar aan toe. Ergen zijn de roddels waarbij men niet de bal maar de man speelt’.

–  de man en ook de vrouw van de man?

Lesage: ‘Meryem wordt er vaak bij gesleurd. Terwijl het net een voordeel is wanneer een academicus via zijn privéleven een gemeenschap en een land van binnenuit kent. Ik ben gelukkig nooit bedreigd, op één mineur geval na. Nochtans zijn ook gewapende groepen zoals PKK, DHKP-C en de Grijze Wolven hier actief. Het federaal parket heeft recent nog een verontrustend rapport over de PKK gepubliceerd. Ze persen winkeliers af, ronselen jongeren voor de strijd, hebben trainingskampen in de Oostkantons. Straffe kost waarover onze media alweer nauwelijks hebben bericht. In België maak ik me weinig zorgen, maar omdat ik Turkije ook als academicus wil opvolgen, zal ik er nog vaak heen moeten. Dan is het geen prettige gedachte dat je in het vizier van terroristische groepen loopt’.

 

Hans Bonte en Montasser AlDe’emeh over het jaar van de radicalisering

Knack, 16 december 2015

Radicalisering, terreur en jihadisme, het zijn fonkelende sterren in de wordcloud 2015. Een boerenjaar voor radicaliseringsexperten waarvan Knack twee prominente exemplaren verenigde. Burgemeester Hans Bonte en islamoloog Montasser AlDe’emeh buigen zich samen over de kwaal van deze tijd. De eerste klinkt sussend, de tweede alarmerend. ‘Angst is nefast, maar naïviteit evenzeer’.

 

foto: Saskia Vanderstichele

foto: Saskia Vanderstichele

Montasser AlDe’emeh excuseert zich voor de vertraging. Iemand had hem de weg naar de Leuvensesteenweg in plaats van de Leuvenseweg gewezen, een populair misverstand als men het Huis der Parlementariërs zoekt. De Palestijnse Vlaming woont al een poosje in de hoofdstad, maar deze buurt is hem nog altijd weinig vertrouwd. Een van zijn vorige excursies naar de Vijfhoek haalde zelfs de internationale pers. Het was begin december, de stad krabbelde recht na een week dreigingsniveau 4. Een politiepatrouille vond het nodig zijn auto tegen te houden en hem op een botte manier aan een veiligheidscontrole te onderwerpen. De nummerplaat van zijn Mercedes stond als verdacht gesignaleerd, klonk achteraf de uitleg van de politie. Ironisch genoeg kwam AlDe’emeh net terug van een lezing over gewelddadig jihadisme voor het Brussels parlement.

 Hans Bonte, sp.a-kamerlid en burgemeester van Vilvoorde, schuift een stoel bij voor de laatkomer. Hun wegen hebben elkaar al vaker gekruist. Montasser AlDe’emeh en Hans Bonte staan allebei bekend als radicaliseringsexpert, een knelpuntberoep dat ze op erg verschillende manieren invullen. AlDe’emeh verdiept zich als islamoloog in de lokroep van de jihad. In 2014 reisde hij Vlaamse Syriëstrijders achterna, en zijn veldonderzoek mondde dit jaar uit in het lijvige boek ‘De Jihadkaravaan’ dat hij samen met Midden Oosten-kenner Pieter Stockmans schreef. AlDe’emeh is geen academicus in een ivoren toren. Met zijn organisatie ‘De weg naar’ probeert hij radicaliserende jongeren voor ongelukken te behoeden en begeleidt hij ouders van Syriëstrijders. Hans Bonte van zijn kant kent de problematiek als burgemeester. Vilvoorde zag sinds 2012 liefst 28 onderdanen naar het strijdtoneel in Syrië vertrekken, een cijfer waarmee zijn stad nog voor Molenbeek internationale faam als jihadi-bolwerk verwierf. Het leverde Bonte de status van ervaringsdeskundige op, met een uitnodiging als keynote speaker door het Witte Huis als ultieme bekroning.

–  wat een boerenjaar voor radicaliseringsexperten! De aanslagen van 13/11 in Parijs zinderen nog na. Men zou haast vergeten dat 2015 zowat begon met het uitmoorden van de Charlie Hebdo-redactie en de raid op de Joodse superette Hyper Casher in datzelfde Parijs. Was dat een kantelpunt?

Hans Bonte: ‘Zo heb ik het toch beleefd. Een aanslag op onze persvrijheid, als symbool kon dat tellen. Maar ook de reactie had een enorme symboolwaarde. Ik ben naar Parijs geweest voor de stille wake, een historisch moment. Ik kon het Gare du Nord haast niet uit, het zag letterlijk zwart van het volk. Een miljoen mensen op de been, van alle rangen, standen en kleuren. Ik vond dat een zeer krachtig signaal’.

Montasser AlDe’emeh: ‘Het was helemaal geen aanslag op de persvrijheid, maar een oorlogsdaad waarmee jihadisten de polarisering in onze maatschappij op de spits wilde drijven. Vandaar ook de keuze van het doelwit: hoe theatraler, hoe groter de impact. Ik kan me inbeelden dat die stille wake een ontroerende ervaring was, maar volgens mij zijn we met open ogen in de val getrapt. Het opzet om moslims te marginaliseren en de tegenstellingen tussen wij en zij aan te scherpen, is perfect geslaagd. Na de aanslagen begonnen kranten massaal Mohammed-cartoons te publiceren. Wie daar niet mee kon lachen, was haast medeplichtig aan de moord op Charlie Hebdo. Die groepsdruk werkte nog ook. Zelfs Franse imams die Charlie Hebdo jarenlang hadden verketterd, gingen ineens met een ‘Je suis Charlie’-bordje staan zwaaien. Hypocriet, net zoals de aanwezigheid op de stille mars van enkele wereldleiders die zelf als notoire mensenrechtenschenders bekend staan’.

Bonte: ‘Wat was er zo hypocriet aan de reactie van die imams? Het is toch niet omdat ze verbolgen waren over Mohammed-cartoons, dat ze geen afschuw mogen tonen als de volledige redactie van Charlie Hebdo wordt uitgemoord? Ik zie daar geen tegenspraak’.

AlDe’emeh: ‘De imams dragen een verpletterende verantwoordelijkheid. Natuurlijk waren die spotprenten niet leuk, zo heb ik het trouwens zelf altijd aangevoeld. Toch hadden de imams de gelovigen moeten sussen. Laat ze maar spotten, hadden ze in de moskee moeten zeggen, wij moslims weten zelf wel wat de Profeet voor ons betekent. Maar nee, in de plaats daarvan staken ze donderpreken af tegen die godslasteraars van Charlie Hebdo. Dan moet je niet verbaasd zijn als op een dag enkele jongeren die al slecht in hun vel zitten en al flink geradicaliseerd zijn, een Kalasjnikov grijpen en een bloedbad aanrichten. Ik zeg niet dat er een direct causaal verband is, maar het is wel hypocriet om na zo’n drama een bordje met ‘Je suis Charlie’ in de lucht te steken’.

–  nog een sterk moment van 2015 was de uitspraak op 11 februari in het Sharia4Belgium-proces. Volgens de correctionele rechtbank van Antwerpen ging het om een terroristische groepering. Leider Fouad Belkacem en andere kopstukken kregen strenge gevangenisstraffen. Terecht?

Bonte: ‘Over de strafmaat spreek ik me niet uit, maar het is absoluut waar dat Sharia4Belgium een sleutelrol heeft gespeeld in het ronselen van Syriëstrijders. Ik weet er alles van, want de organisatie was erg actief in Vilvoorde. De predikers van de haat, zoals ik ze noem, zijn verantwoordelijk voor het stelen van kinderen uit onze samenleving. Het ging overwegend om criminelen en halve criminelen, sommigen hadden op hun elfde al een dossier bij de jeugdrechtbank. Losers dus die elkaar in een nieuwe missie hadden gevonden, het stichten van het kalifaat. De eerste lichting Syrië-strijders bestond nagenoeg volledig uit kernleden van Sharia4Belgium. Vanuit Syrië hebben ze vervolgens de tweede lichting gerekruteerd, met filmpjes, propaganda en persoonlijke aansporingen via de bekende sociale netwerken. Van die eerste lichting kun je nog zeggen dat we ze liever kwijt zijn dan rijk. Maar die tweede lichting? Dat waren geen criminelen, maar gewone jongeren die om allerlei redenen kwetsbaar waren’.

AlDe’emeh: ‘Sharia4Belgium heeft bewust gemarginaliseerde jongeren aangetrokken en verder geradicaliseerd. Aanvankelijk puur ideologisch, maar dat was slechts een eerste stap op weg naar gewelddadige radicalisme. De vraag is echter waarom ze hun boodschap zo gemakkelijk aan die jongeren kwijt konden. Het hoofddoekenverbod is een deel van het antwoord, dat hebben Belkacem en co meesterlijk uitgespeeld.  Ik vind dat trouwens nog altijd een pijnpunt. Steeds meer moslimmeisjes volgen thuisonderwijs omdat ze hun hoofddoek op school niet willen afleggen. Ook in mijn centrum komen meisjes klagen dat ze zich om die reden gediscrimineerd voelen. Dat is heel erg, want volgens experts is vervreemding van de maatschappij een belangrijke grond voor radicalisering. Ook de media gaan niet vrijuit, ze hebben Sharia4Belgium groot gemaakt. Hoe er eerst gelachten werd toen Belkacem ermee dreigde het Atomium als blasfemisch monument af te breken. De dorpsidioot, zo werd hij afgeschilderd. Maar intussen zien we hoe gelijkgezinden in Syrië en Irak aan de lopende band erfgoed vernietigen’.

– behalve door jihadistische terreur werd het jaar door een historische migratiecrisis beheerst. Beide fenomenen zijn gelinkt, heel wat vluchtelingen zijn trouwens op de vlucht voor het geweld van IS en andere strijdende partijen in Syrië en Irak. Maar wat met die andere link waarvoor sommigen waarschuwen? Misbruikt IS de vluchtelingestroom om terroristen naar Europa te smokkelen?

Alde’emeh: ‘Dat valt nooit uit te sluiten, maar IS heeft daar ook andere kanalen voor. Denk maar aan Abaaoud, en het gemak waarmee die heen en weer pendelde om zijn aanslagen te beramen’.

Bonte: ‘Ik zie andere links, zoals de radicaliserende invloed van het Syrische conflict op onze eigen moslimgemeenschap. Dat wordt onderschat, net zoals we de impact van de Palestijnse kwestie onderschatten. Heel wat jongeren zijn uit oprecht idealisme naar Syrië vertrokken. In het begin van de burgeroorlog werden ze trouwens toegejuicht, ik hoor Guy Verhofdstadt in het Europees Parlement nog roepen dat we hen wapens moesten meegeven om die duivelse Assad omver te werpen. Maar lang niet iedereen vertrok om te vechten, er waren er ook die hier alles hebben achtergelaten om humanitaire hulp te brengen. Door onze obsessie met IS willen we dat niet meer zien, maar voor sommige zogenaamde Syriëstrijders zou ik gerust een standbeeld willen oprichten’.

– u heeft geprotesteerd toen de regering eind augustus besliste in Vilvoorde een asielcentrum op te richten. Waarom?

Bonte: ‘Die beslissing werd boven ons hoofd genomen, terwijl wij als lokale overheid er wel de gevolgen van dragen. Ik was vooral bezorgd over de veiligheid van de asielzoekers, want er kwamen bedreigingen uit twee verschillende hoeken. Het stadhuis werd beklad met swastika’s, we vonden flyers met haatboodschappen, blijkbaar afkomstig van dezelfde extreemrechtse club die in verschillende Nederlandse asielcentra brand heeft gesticht. Anderzijds liepen er ook bedreigingen binnen van geradicaliseerde moslims die de vluchtelingen als verraders beschouwden’.

Alde’emeh: ‘Dat verbaast me niet. IS spuwt op vluchtelingen die het kalifaat in de steek laten. Toch is hun visie niet zo eenduidig. Een Vlaamse Syriëstrijder vertelde me dat IS juist in zijn nopjes is met de vluchtelingen. Hoe groter de stroom, hoe groter de chaos in Europa’.

Bonte: ‘Het is wel losgelopen met dat asielcentrum. Vilvoorde heeft extra middelen gekregen om de veiligheid te garanderen, en de komst van die 120 asielzoekers heeft ook een positieve dynamiek op gang gebracht. Tientallen vrijwilligers, moslims maar ook andere Vilvoordenaars, hebben zich gemeld, allemaal blij dat ze eindelijk iets tastbaars konden doen. Afgezien daarvan heb ik wel moeite met het spreidingsbeleid voor vluchtelingen. De solidariteit tussen steden en gemeenten is ver zoek. Hoe sommige liberale burgemeesters, die van Geraardsbergen en Koksijde om ze niet bij naam te noemen, staan te roepen dat ze er geen asielzoekers kunnen bijnemen omdat ze al genoeg steuntrekkers tellen. Zo verzieken ze de boel, en het ergste is dat ze daarbij nog worden gesteund door een liberale vicepremier’.

– na de aanslagen van 13/11 in Parijs heeft premier Michel een batterij van 18 antiterreurmaatregelen afgekondigd. Opvallendste ingrediënten: alle terugkerende Syriëstrijders moeten naar de gevangenis, en radicaliserende landgenoten krijgen een enkelband. Goed idee?

Bonte: ‘Wat willen ze met die enkelband bereiken? Dat ze niet naar Syrië vertrekken? Ik heb eens geprobeerd een minderjarige om te praten. Dank u voor de moeite, zei hij, maar ik wil sterven voor mijn zaak. En jawel, op zijn achttiende is hij vertrokken. Ik bedoel maar: als ze echt willen, kun je ze niet tegenhouden. Alle terugkeerders opsluiten? Als gewezen jeugdwerker in Sint-Jans Molenbeek weet ik wat de gevangenis met gedetineerden doet. Als we elitescholen voor jihadisten willen oprichten, dan is dit de manier. Helemaal fout is het concentreren van terugkeerders in aparte afdelingen, want zo creëer je kleine Guantanamo’s. Ik ben wel gewonnen voor de huidige praktijk waarbij terugkeerders zich voor de rechtbank moeten verantwoorden. Zo hoort het: het is niet aan de politiek maar aan rechter om te toetsen of gewezen Syriëstrijders hun plaats in de maatschappij opnieuw kunnen opnemen. Van de acht Vilvoordse terugkeerders zitten er momenteel vijf in de cel. Volkomen terecht, al heb ik ook al uitschuivers gezien. Een man die naar Syrië vertrekt om er zijn zwaargewonde broer terug te halen, die moet je toch niet als jihadist in de gevangenis gooien’.

AlDe’emeh: ‘Ik zou niet graag in de schoenen van minister van justitie Geens staan. Concentreren van terugkeerders is uit den boze, maar spreiden al evenzeer, want dan gaan ze andere gevangenen radicaliseren. Er is dus geen oplossing, maar ik begrijp dat de regering dat niet kan toegeven. Terugkerende Syriëstrijders vormen wel degelijk een risico. IS heeft België met zelfmoordaanslagen bedreigd, bovendien hebben ze hun strategie aangepast. Vroeger rekenden ze vooral op lone wolves om in Europa aanslagen te plegen, maar de voorbije maanden  hebben ze het geweer van schouder veranderd. Ze sturen nu ook commando’s naar Europa, Syriëstrijders die doen alsof ze gederadicaliseerd zijn. Ze scheren hun baard af, drinken alcohol, gaan op gesprek bij burgemeester Bonte of, waarom niet, bij Montasser. Iedereen trapt erin, zelfs de staatsveiligheid. Het kan jaren duren vooraleer ze hun missie volbrengen. IS heeft geduld, ze maken zich klaar voor een langdurige oorlog met het Westen’.

– klinkt behoorlijk apocalyptisch. Verklaart dat waarom u in de toekomst geen terugkeerders meer wil begeleiden in uw centrum ‘De weg naar’?

AlDe’emeh: ‘Ik mag er niet aan denken dat zo’n commando zich voor de schijn door mijn centrum laat begeleiden om dan drie jaar later een aanslag te plegen. Kijk, de hele context is veranderd. Twee jaar geleden, toen er nog geen sprake was van IS, kon je aannemen dat iemand uit idealisme naar Syrië trok. Maar al diegenen die zich het voorbije jaar bij IS hebben aangesloten, hebben een bewuste keuze gemaakt.  Ze hebben allemaal de gruwelvideo’s gezien, ze weten dat IS op grote schaal burgers vermoordt en Jezidi-vrouwen verkracht, ze kennen de geopolitieke context, en ze beseffen het verdriet dat ze hun ouders aandoen. Als je dan toch vertrekt, moet je nooit meer terugkeren’.

Bonte: ‘Dat is wat ook burgemeester Aboutaleb van Rotterdam zegt. Maar loopt het zo’n vaart? Ik huiver voor de grote stappen-redenering: ze zijn hier geradicaliseerd, vertrekken naar Syrië, leren daar de gruwel, keren terug en leggen een bom. De meeste terugkeerders zijn totaal gedesillusioneerd, ze hebben in Syrië een ellendige tijd gehad, vooral de meisjes. Daar moet je vooral veel zorg in steken, al moet je er uiteraard ook de risicoprofielen, de jongens die echt bij IS hebben gezeten, uitfilteren. Die restgroep moet je vervolgens nauw in de gaten houden, een taak van politie, staatsveiligheid en Ocad die veel beter moeten samenwerken. De nieuwe Foreign Terrorist Fighter-richtlijn van minister Jambon is wel een stap vooruit, al gruwel ik van de naam. Informatie, daar draait alles rond. Het komt er op aan precies te weten wie vertrekt, wat hij ginder doet, en wanneer hij terugkeert. Vilvoorde was de eerste stad die de ambtshalve schrapping heeft ingevoerd, een maatregel die alle politieke en sociale rechten opschort. Ik werd toen voor rechtse zak uitgescholden, maar andere steden met Syriëstrijders zijn snel gevolgd. Voordeel: zodra iemand bij zijn terugkeer door douane of politie wordt gecontroleerd, zijn we op de hoogte, vaak zelfs sneller dan de Staatsveiligheid. Er valt echter nog veel te doen, vooral de bescherming van minderjarigen is ondermaats’.

– hoezo?

Bonte:  ‘Onze jeugdrechters en jeugdbeschermingscomités hebben totaal geen voeling met de radicaliseringsproblematiek. Ik maak vaak de vergelijking met Giel, de 15-jarige jongen die als monnik naar een klooster in de Himalaya is getrokken. Toen een van zijn ooms dat wou beletten en klacht neerlegde, hebben justitie en parket alles uit de kast gehaald, zelfs het Hof van Cassatie werd erbij gesleurd. Maar wanneer ik als burgemeester bel voor een 17-jarige die op het punt staat naar Syrië te vertrekken, met de wanhopige moeder aan mijn zijde die smeekt om zijn identiteitskaart in te trekken, dan geven ze niet thuis’.

– u relativeert de terreurdreiging. Omdat erover praten niks uithaalt maar wel de angst in de maatschappij aanwakkert?

Bonte: ‘Inderdaad. Angst helpt ons niks vooruit, en een risicoloze samenleving bestaat niet. Kunnen we een beetje karakter tonen? We vangen al tientallen jaren oorlogsvluchtelingen en zelfs kindsoldaten op, we hebben bewezen dat we het kunnen’.

AlDe’emeh: ‘Angst is nefast, maar naïviteit evenzeer. Ik ken IS, ik weet waar die groepering toe in staat is. Ze verketteren alles en iedereen, zelfs Al Qaeda. Het is een kleine minderheid, maar met een absolute loyauteit jegens de leiding. In mijn centrum vertelde een jongen dat hij geen seconde zou aarzelen moest Al Bagdhadi hem opdragen mij te onthoofden. Hij meende het, en het ergste is dat verschillende van die fanatici vrij rondlopen in onze maatschappij en anderen aansteken. Ik wil geen onrust zaaien, maar er staat te veel op het spel. Enkele aanslagen zoals in Parijs zouden de sociale cohesie in België definitief onderuit halen. Kijk naar het effect in Frankrijk: totale polarisering, extreemrechts triomfeert. Uiteraard zal de moslimgemeenschap het grootste slachtoffer worden, precies wat IS wil’.

–  de door Saudi-Arabië gefinancierde Grote Moskee in het Brusselse Jubelpark ligt onder vuur. Een haard van radicalisering, klinkt het bij zowat alle politieke partijen van beide taalgemeenschappen. Minister van binnenlandse zaken Jambon (N-VA) laat het gebedshuis alvast doorlichten. Sluiten die handel?

AlDe’emeh: ‘Ik begrijp de hetze niet. Van de Belgische Syrië-strijders is er niet één die de Grote Moskee bezocht. Waarom zouden we Saudi-Arabië, een bondgenoot in de strijd tegen IS, van ons moeten vervreemden? IS zou nogal juichen, ze willen namelijk niks liever dan het Saudische regime destabiliseren, want een kalifaat kan pas bestaan als ze de heilige steden Mekka en Medina controleren. De Grote Moskee propageert een salafistische versie van de islam, zeggen sommigen. En wat dan nog? We moeten echt het onderscheid leren maken tussen apolitiek salafisme en de gewelddadige, jihadistische variant. Apolitieke salafisten kun je nog het best vergelijken met orthodoxe joden. Ze leven in hun eigen gemeenschap, hun verschijning en opvattingen wijken af van de mainstream, maar niemand heeft er last van. In feite spelen ze zelf een nuttige rol, want ze zijn een van de weinigen die jihadisten met religieuze argumenten kunnen tegenspreken‘.

Bonte: ‘De Grote Moskee wordt als zondebok gebruikt. Een jaar geleden ben ik er gaan spreken, er zaten heel wat Belgische en Franse imams in het publiek. Ik heb daar vooral grote ongerustheid vastgesteld, over de plaats van de islam in onze samenleving, maar ook over het risico op radicalisering van hun eigen kinderen’.

– Montasser, een persoonlijk dieptepunt was wellicht de pijnlijke politiecontrole bij het parlement. U staat daarmee niet alleen, vraag maar aan acteur Zouzou Ben Chicka. Heeft die ervaring sporen gelaten?

AlDe’emeh: ‘Ook in Kortrijk en Antwerpen waren er incidenten. Het doet pijn om te zien dat mensen nog altijd niet in staat zijn op een humane manier met medemensen om te gaan. Voor mij is dit ook het zoveelste bewijs dat het integratieproces is mislukt, omdat we elkaar niet kennen en omdat de irrationele angst in de maatschappij alsmaar toeneemt. De politie is daar misschien wel het beste voorbeeld van. In Molenbeek, waar ik zelf woon, is de kloof tussen de bevolking en de politie hemelsbreed. De meeste agenten wonen buiten Brussel, vaak komen ze recht van de politieschool om een verplichte tour of duty in Molenbeek te doen. De aversie is wederzijds, jongeren zwaaien niet maar kijken zuur als er een combi passeert’.

– om met een positieve noot te besluiten: burgemeester zijn van een jihadistisch bolwerk heeft ook zijn aangename kantjes. In februari mocht u in het Witte Huis in Washington uw radicaliseringsaanpak gaan toelichten. President Obama ontmoet?

Bonte: ‘Tot een handshake is het niet gekomen, maar hij heeft wel naar mijn speech geluisterd. Ik was de enige Europeaan, mijn collega’s van Parijs en Rotterdam zaten in het publiek. Een mooi moment voor een politicus, maar ook niet meer dan wat balsem op een open wonde. Bolwerk van jihadistrijders, het is een stigma dat op mijn stad weegt. Toch zal ik het nooit vergeten. Ik was al in het Witte Huis, een beetje aan het stressen voor mijn speech. Ineens kreeg ik telefoon uit Vilvoorde. Een oud vrouwtje vroeg wanneer we eindelijk die put in de Harensesteenweg kwamen herstellen. Dan sta je meteen weer met de voeten op de grond’.

foto: Saskia Vanderstichelen

foto: Saskia Vanderstichele

 

Dirk Van den Bulck, de commissaris-generaal die de asielpoort bewaakt

Knack, 16 september 2015

Dirk Van den Bulck, al tien jaar Commissaris-Generaal voor Vluchtelingen en Staatlozen, weigert van een asielcrisis te spreken. Drukke periodes heeft hij al eerder meegemaakt, maar toch is deze situatie uniek. ‘Het gaat in overgrote meerderheid over mensen die echt nood aan bescherming hebben’. Gesprek met de man die de asielpoort bedient.

 

foto: Jef Boes

foto: Jef Boes

Als Commissaris-Generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen (CGVS) heeft Dirk Van den Bulck (57) een helikopterzicht op de asielcrisis. Niet alleen figuurlijk. Aan de voet van zijn kantoor 22 hoog in de WTC II-toren ligt het dezer dagen veelbesproken Maximiliaanpark, hij kijkt letterlijk in de potten en pannen van het geïmproviseerde vluchtelingenkamp. Het ziet er in de middagzon haast idyllisch uit, maar hij laat zich niet pramen. Poseren tussen de tenten? In zijn functie geen goed idee. Niet dat hij een bekend gezicht is, maar herkenning zou tot gênante situaties kunnen leiden. Tenslotte belichaamt Van den Bulck de hoop die deze vluchtelingen duizenden kilometers heeft voortgedreven. Het is de Commissaris-Generaal of een van zijn twee adjuncten die persoonlijk met hun handtekening een beschermende status en het perspectief op een nieuw leven verlenen.

–  er wordt al wekenlang aangeschoven bij de Dienst Vreemdelingenzaken, de eerste lijn in de asielprocedure. Kampt ook het CGVS, dat door de DVZ met dossiers wordt gevoed, met capaciteitsproblemen?

Van den Bulck: ‘Het wordt stilaan drukker, maar voorlopig kunnen we de instroom aan. Misschien wordt het nog spannend als de DVZ extra volk krijgt en zijn dagcapaciteit boven de 250 aanvragen uitbreidt. Maar ik heb er vertrouwen in. We hebben goed geanticipeerd door zelf tijdig extra personeel aan te werven en op te leiden’.

– vorige maand werden 4.621 asielaanvragen ingediend, drie keer meer dan in augustus 2014. Heeft u deze crisis zien aankomen?

Van den Bulck: ‘Ik was niet verrast, maar het blijft moeilijk een peil te trekken op dit fenomeen. Sinds vorig jaar zien we de globale cijfers in Europa constant stijgen, maar land per land bekeken, krijg je een heel ander beeld. België kende eind vorig jaar een duidelijke terugval, en zelfs in de eerste vier maanden van 2015 lag het aantal aanvragen op een normaal peil. Overigens, ik neem het woord asielcrisis niet graag in de mond, want daarmee wek je de verkeerde indruk dat de toestand onbeheersbaar is. Je moet die 4.621 aanvragen toch even in perspectief plaatsen: Zweden, een land met 9,5 miljoen inwoners, registreert maand na maand rond de 8.000 aanvragen’

Zweden keurt 80 procent van alle asielaanvragen goed, een Europees record. Verklaart dat de aantrekkingskracht?

Van den Bulck: ‘Zo eenvoudig is het niet, het beschermingspercentage ligt in België trouwens even hoog. Niet globaal, maar wel als je het per herkomstland bekijkt. Syriërs, Irakezen of Somaliërs, om maar die voorbeelden te geven, hebben in België een even grote kans als in Zweden. Percepties spelen altijd een rol. Afghanen worden bij ons vlot erkend, tussen de 60 en 80 procent. Toch zijn het de 20 procent afwijzingen die ons imago bepalen. België is erg restrictief voor Afghanen, wordt door bepaalde advocaten en organisaties rondgestrooid. Dan zag je vorig jaar het aantal Afghaanse aanvragen teruglopen, terwijl het anderzijds steeg in landen die echt restrictief zijn’.

– wat maakt landen dan wel aantrekkelijk? Het genereuze onthaal?

Van den Bulck: ‘Ja, en dat mag ons niet verwonderen. Kijk, het is niet de omvang die deze asielstroom uniek maakt, maar wel de historisch hoge beschermingsgraad. Het gaat dus in overgrote meerderheid om echte vluchtelingen, mensen die onder de Conventie van Genève vallen en nood aan asiel hebben. Het is logisch dat die mensen de afweging maken: welk land biedt de beste perspectieven om een nieuw leven op te bouwen? Dan kijken ze naar sociale steun, maar ook naar huisvesting en kansen op werk. De opvang van erkende vluchtelingen is op Europees niveau geharmoniseerd, er zijn internationale verdragen en communautaire richtlijnen die door de lidstaten werden omgezet. In grote lijnen komt het erop neer dat erkende vluchtelingen dezelfde rechten moeten krijgen als onderdanen, wat tussen haakjes gezegd meteen betekent dat pleidooien voor een apart sociaal statuut geen steek houden. Maar hier ligt het paard dus gebonden: er is geen sociaal eengemaakt Europa! Waarom willen asielzoekers zich niet laten registreren in Italië of Griekenland? Omdat ze daar een schamele uitkering krijgen en al na een paar maanden volledig op liefdadigheid terugvallen, net zoals behoeftige Italianen of Grieken. Waarom zou je daar als Syriër voor kiezen terwijl er elders in Europa betere opties zijn? In de praktijk zie je dat vooral Afrikanen zich in Italië laten registreren, goed wetend dat ze in Noord-Europese landen weinig kans op erkenning maken. Ze proberen het dan maar in Italië, ook al omdat daar altijd de hoop op een humanitaire erkenning leeft’.

– iedereen heeft de mond vol van Syrische vluchtelingen. Maar de helft van de aanvragen bij de DVZ wordt ingediend door jonge mannen uit de Iraakse hoofdstad Bagdad die allemaal hetzelfde vluchtverhaal vertellen. Wat is er aan de hand?

Van den Bulck: ‘Dat zijn we nog aan het onderzoeken. Het vertellen van een stereotiep verhaal betekent niet per se dat er filières aan het werk zijn. Maar het wijst er wel op dat de betrokkenen geen persoonlijk vluchtmotief hebben, of dat ze alleszins twijfelen aan de overtuigingskracht ervan. Het is een delicate toestand, want anders dan Syrië wordt Irak niet integraal als onveilig beschouwd. Vooral over de situatie in Bagdad heerst momenteel veel onduidelijkheid’.

– de Europese Dublin-verordening bepaalt dat een vluchteling  asiel vraagt in het land waar hij de Schengenzone betreedt, wat in deze crisis haast altijd neerkomt op Italië, Griekenland of Hongarije. Is die regel geen papieren tijger geworden?

Van den Bulck: ‘Er is veel kritiek op Dublin, maar men vergeet vaak dat het opzet dubbel is. In de eerste plaats is die verordening er gekomen om het asielshoppen te verhinderen. Dat was een echt fenomeen: asielzoekers die in het ene land werden afgewezen, dienden in het volgende een nieuwe aanvraag in. Zo konden ze jarenlang in Europa rondzwerven, omdat landen elkaars asielbeslissingen niet kenden. Dublin, dat samenhangt met het Eurodac-systeem voor identificatie van asielzoekers, heeft daar heel efficiënt paal en perk aan gesteld. Maar ik geef toe dat er een probleem is met het tweede objectief, het bepalen welk land bevoegd is voor het asielonderzoek. Dat blijkt weinig efficiënt, de massale instroom via transitlanden aan de buitengrenzen van de Schengenzone maakt een consequente toepassing onmogelijk. Dat besef leeft, Duitsland stuurt al een hele poos geen Syriërs meer terug naar Griekenland, zelfs niet als ze daar werden geregistreerd’.

– Europa reageert veel te traag en hopeloos verdeeld. Deelt u die veelgehoorde kritiek?

Van den Bulck: ‘Traag? Als je weet hoe complex de Europese besluitvorming werkt, dan was het eerste spreidingsplan van commissievoorzitter Juncker eind mei een staaltje van daadkracht. Een goed plan overigens met een sterke visie, kwaliteiten die vorige week ook in zijn state of the union zaten. Het recht op asiel blijft centraal staan, iedere lidstaat moet zijn verantwoordelijkheid nemen met respect voor alle Europese regels. Tegelijkertijd zorgt het verplicht spreiden van 160.000 vluchtelingen voor de nodige solidariteit. Bij die spreiding hoort een effectief terugkeerbeleid voor afgewezen asielzoekers, en filières worden aangepakt. Maar het plan gaat veel breder. Juncker wil veel meer inzetten op protection in the region:  vluchtelingen dicht bij hun herkomstlanden opvangen, en tegelijkertijd aan selectieve hervestiging doen, door kwetsbare groepen naar Europa over te brengen. Dat gebeurt nu al, in samenwerking met de UNHCR. België vangt dit jaar Syriërs op die uit Libanon worden overgevlogen. Een druppel op een hete plaat? Ja, maar vijf jaar geleden zou het ondenkbaar geweest zijn. En het is maar een begin. Bij UNHCR liggen plannen klaar voor de wereldwijde resettlement van 130.000 Syrische vluchtelingen’.

– allemaal sneller gezegd dan gedaan. Het huis staat in de fik, maar Europa is nog volop aan het discussiëren over de manier van blussen en het materiaal dat daarvoor moet worden aangekocht..

Van den Bulcke: ‘Europa moet vijf versnellingen hoger schakelen, dat klopt.  Alleen al om het spreidingsplan te realiseren, moeten er aan de grenzen in Griekenland, Italië en Hongarije hotspots komen, centra waar vluchtelingen worden geregistreerd, opgevangen en geselecteerd voor relocatie. Dat moet allemaal nog gebeuren, en intussen is het de maar vraag of het plan zal worden goedgekeurd. De interne verdeeldheid, en dan vooral de tegenstellingen tussen Oost- en West-Europa, is een kwalijke zaak. Toch steekt het mij dat het Europese asielbeleid wordt verguisd. Op politiek vlak loopt de samenwerking stroef, maar juridisch en administratief hebben we de voorbije jaren enorme stappen gezet naar een uniform asielbeleid. EASO, het Europees asielagentschap waar ik al vijf jaar in het bestuur zit, is de motor. We hebben een glashelder kader van rechten en plichten voor erkenning en opvang. Lidstaten kunnen zich op dat vlak geen frivoliteiten meer veroorloven, anders worden ze door nationale of Europese rechtbanken teruggefloten’.

– de N-VA pleit voor push-back op zee. Boten met vluchtelingen moeten worden teruggedreven naar de Turkse of Libische kusten. Wat vindt u daarvan?

Van den Bulck: ‘Push-back kan niet, in geen geval! Boten terugdrijven zonder de opvarenden de kans te geven asiel aan te vragen? Dat is een aanfluiting van het Europees en internationaal asielrecht’.

– intussen staat Schengen op instorten. Nu zelfs Duitsland grenscontroles opwerpt, klinkt in heel Europa de roep om de eigen grenzen te bewaken.…

Van den Bulck: ‘Instorten? Dat is flink overdreven, het is niet dat Duitsland zijn grenzen sluit. Er komen controles voor welbepaalde groepen, en alleen op welbepaalde plekken zoals treinstations. Ik zie de Duitsers nog niet zo snel douaneposten op de autosnelwegen naar Oostenrijk plaatsen. De maatregel moet vooral mensen afschrikken die geen nood aan asiel hebben, maar toch hun kans wagen. Die zijn best talrijk, het zijn lang niet allemaal Syriërs die de Balkanroute nemen. Het is zeer waarschijnlijk dat Merkels aankondiging om dit jaar 800.000 Syrische vluchtelingen op te nemen, allerlei stromen op gang heeft gebracht’.

– is raken aan Schengen taboe?

Van den Bulck: ‘Griekenland beschermt de buitengrenzen niet of nauwelijks. Dan is het legitiem dat lidstaten maatregelen treffen. Het is echter een illusie te denken dat we daarmee de grote stroom kunnen indijken. Zelfs als je grenzen opwerpt, moet je mensen de kans geven om asiel aan te vragen. Dat betekent dat je op die grenzen capaciteit moet bouwen om vluchtelingen te registreren, op te vangen en te screenen. Veel capaciteit, dat bewijzen de beelden die ons van de Hongaarse grens bereiken. Zonder meer terugsturen naar een zogenaamd veilig derde land, zoals Hongarije dreigt te doen door alle nieuwkomers naar Servië terug te drijven, kan echt niet. Hoe groot ook de toestroom, je wijst geen mensen af als je niet eerst hebt onderzocht of ze nood aan bescherming hebben. Daarom is het ook geen goed idee asielaanvragen op Europese ambassades te registreren, zoals her en der wordt geopperd. Er zouden binnen de kortste keren enorme files en onbeheersbare toestanden ontstaan’.

– het CGKS valt onder N-VA-staatssecretaris van asiel en migratie, Theo Francken. Is dat niet ongemakkelijk voor iemand met een sp.a-stempel? 

 Van den Bulck: ‘Ik heb natuurlijk een verleden. Adviseur migratie en asiel op de kabinetten van Tobback, Vande Lanotte en Van den Bossche. Dan heb je een stempel, niks aan te doen. Maar mag ik er toch even op wijzen dat ik hier niet als gevolg van een politieke benoeming zit? Zowel voor de functie van adjunct als die van Commissaris-Generaal ben ik als eerste uit een vergelijkend examen gekomen. Ik ben trouwens nooit actief geweest binnen een partij, in tegenstelling tot mijn voorgangers Marc Bossuyt (Open VLD) en Pascal Smet. (sp.a) Mijn relatie met staatssecretaris Francken is professioneel en correct. Politiek of ideologie komt daar niet bij kijken. Asiel is bij uitstek een juridisch en technische materie die weinig ruimte voor politieke interpretatie laat’.

– Theo Francken oogstte de voorbije weken gemengde reacties. Lof voor de doortastende manier waarop hij extra opvangcapaciteit organiseerde, kritiek op zijn soms ranzige communicatie over vluchtelingen. Hoe schat u zijn parcours in?

Van den Bulck: ‘Ik kan alleen vaststellen dat hij zijn dossiers kent en oprecht in de materie geïnteresseerd is. België heeft alle verhoudingen in acht genomen goed gereageerd op de vluchtelingenstroom. Dat is de verdienste van Francken die als goed vakminister verstandig heeft geanticipeerd. Over zijn communicatiestijl spreek ik me niet uit. Francken respecteert mijn onafhankelijkheid als Commissaris-Generaal, dus ga ik hem ook niet als politicus becommentariëren’.

– van de Wetstraat tot het dorpscafé, overal worden dezelfde vragen gesteld. Hoe moeten we die duizenden nieuwe vluchtelingen integreren? En hoeveel gaat ons dat kosten? Ligt u daar als bewaker van de asielpoort wakker van?

Van den Bulck: ‘Onze opdracht is onderzoeken of iemand al dan niet nood heeft aan bescherming. Dat doen mijn medewerkers in de grootst mogelijke objectiviteit, op basis van individuele gesprekken, gewapend met gedetailleerde en permanent geactualiseerde informatie over herkomstlanden. De maatschappelijke druk van het aantal asielaanvragen mag in dat proces geen enkele rol spelen. Uiteraard ben ik me als bevoorrecht waarnemer bewust van die druk. De uitdagingen zijn enorm, we zullen compleet nieuwe hefbomen moeten uitvinden om de integratie te doen slagen. Huisvesting bijvoorbeeld wordt een erg taaie brok, zeker in een dichtbevolkte regio als Vlaanderen’.

foto: Jef Boes

foto: Jef Boes

 

– worden Syriërs, die haast zonder uitzondering asiel krijgen, nog grondig gescreend? De vraag is van belang, want er leeft grote ongerustheid over IS-terroristen die als vluchteling in Europa infiltreren.

Van den Bulck: ‘Ik hoor die geruchten, ze werden trouwens door IS zelfs gelanceerd als een middel om hier paniek te zaaien. Ik kan alleen maar vaststellen dat we daar tot dusver geen enkele aanwijzing voor hebben gevonden. Maar we blijven waakzaam, we werken nauw samen met de Staatsveiligheid. In sommige landen gaan stemmen op om Syrische aanvragen uit efficiëntieoverwegingen zonder enig onderzoek af te handelen. Dat vind ik geen goed idee, we moeten iedere aanvraag individueel blijven onderzoeken, al was het maar om uit te sluiten dat er tussen die vluchtelingen folteraars zitten of anderen met bloed aan de handen’.

–  wereldwijd zijn zestig miljoen mensen op de vlucht voor oorlog en conflicten. De overgrote meerderheid is in Afrika en het Midden Oosten op de dool, zeg maar de periferie van het veilige en welvarende Europa. Is deze asielcrisis slechts een voorproefje?

Van den Bulck: ‘Ik vrees van wel. Kijk naar de grote brandhaarden in de wereld. In feite gaat het om een brede gordel die dwars door Afrika en het Midden Oosten snijdt, van Mali over Congo RDC en Somalië tot Syrië en Pakistan. Okay, al die conflicten worden door etnische en religieuze spanningen aangeblazen. Maar onder de oppervlakte speelt nog een ander mechanisme, dat van economische onderontwikkeling. Koppel dat aan een bevolkingsexplosie, en het resultaat is een explosieve cocktail. Vooral de toestand is sommige Afrikaanse landen  moet ons zorgen baren, er groeien daar tientallen miljoenen mensen op zonder enig toekomstperspectief. Europa moet veel meer doen om die landen te helpen, dat is een kwestie van welbegrepen eigenbelang. Juncker is zich daarvan bewust, hij heeft vorige week een lans gebroken voor een globale langetermijnaanpak’.

–  echte vluchtelingen hebben recht op bescherming en genieten doorgaans onze sympathie. Economische vluchtelingen daarentegen worden afgewezen en als profiteurs beschouwd. Het is de taak van het CGVS om het onderscheid te maken. Hoe lastig is dat?

Van den Bulck: ‘Het is niet altijd zwart-wit. Iemand die op het eerste gezicht door een economisch motief wordt gedreven, loopt misschien toch een risico op vervolging als hij wordt teruggestuurd. Een grondig, individueel onderzoek is noodzakelijk, maar op het einde van de rit moet je wel beslissen. Het is niet prettig iemand af te wijzen, je stuurt zo’n economische vluchteling altijd terug naar een hoop miserie. Maar dat is nog iets anders dan iemand terug te sturen naar een land waar hij foltering of vervolging riskeert. Het recht op asiel is zo fundamenteel dat we het moeten koesteren. Daarom blijft dat onderscheid noodzakelijk, anders halen we het hele concept van asiel onderuit’.

– U zit al tien jaar op deze post. Wordt u soms herkend door vluchtelingen die hun verblijfsstatus aan uw handtekening te danken hebben?

Van den Bulck: ‘Zelden. Ik kom niet rechtstreeks in contact met asielzoekers, alleen via hun dossier. Uit de media kennen ze mijn gezicht ook niet. Ik hecht veel belang aan een goede communicatie door mijn dienst, maar in tegenstelling tot sommige van mijn voorgangers zoek ik de media niet persoonlijk op. Het valt al eens voor dat iemand me komt bedanken, tijdens een conferentie of een boekvoorstelling. Dat is fijn, ook al is mijn persoonlijke verdienste bij zo’n erkenning eerder onrechtstreeks’.

Terreurexperte Jessica Stern: “IS is de chrystal meth van de terreur”

De Standaard, 13 april 2015

De onthoofdingsvideo’s heeft ze niet bekeken, maar de Amerikaanse terreurexpert Jessica Stern heeft zich wel diep gebogen over de geschiedenis en ideologie van Islamitische Staat. Samen met Twitter-exegeet JM Berger schetst ze een verhelderend beeld van een unieke beweging die het kalifaat ziet als opmaat tot de Apocalyps.

foto: website Jessica Stern

foto: website Jessica Stern

Het regende de voorbije maanden boeken over jihad en salafisme. Met ‘IS. Staat van terreur’ leveren Jessica Stern en JM Berger een uiterst lezenswaardige bijdrage aan het nog jonge genre. De auteurs zijn dan ook niet de minsten. JM Berger, correspondent van Foreign Policy, gespecialiseerd in terreur en sociale media, schreef eerder ‘Jihad Joe, Americans go to war in the name of God’.  Jessica Stern, bekend van ‘Terreur in de naam van God’ , is terrorisme-expert in Harvard en adviseur nationale veiligheid aan de befaamde Hoover Institution. We ontmoetten haar in een zonovergoten Amsterdam waar gelukzalige toeristen de Grachtengordel onder de voet lopen. Het contrast met ons grimmige onderwerp kan niet groter zijn.

–  never a dull moment in the Middle East. Ook Jemen is ten prooi gevallen aan sectair geweld tussen sjiïeten en soennieten. Heeft IS ook daar een voet aan de grond?

Jessica Stern: “Meer dan waarschijnlijk. Jemen is net als Libië een mislukte staat, de perfecte humus. IS heeft alleszins de zware bomaanslagen op twee sjiitische moskee in Sanaa opgeëist. Als die opeising klopt, dreigt een tweede Syrië-scenario. Zowel Al-Qaeda, dat al heel lang in Jemen actief is, als IS vechten dan tegen de door Iran gesteunde Houthi-rebellen. Tegelijkertijd echter leveren zo ook onderling strijd, precies zoals in Syrië”.

– het verdrijven van IS uit Kobani werd door heel wat waarnemers als een kantelpunt gezien. IS, zo werd gehoopt, verkeerde in een crisis. Voorbarige conclusie?

“Absoluut, IS heeft al meermaals blijk gegeven van een grote veerkracht. De groep zat achter de recente aanslag in Tunesië, en twee weken geleden hebben ze een Palestijns vluchtelingenkamp vlakbij Damascus overrompeld. Maar belangrijker nog: de voorbije maanden hebben een dertigtal jihadistische bewegingen trouw aan IS-leider Abu Bakr Al Baghadi gezworen. Het ging veelal om obscure, lokale groeperingen, maar ook het Nigeriaanse Boko Haram heeft zich in maart officieel achter IS geschaard. Voor Al Baghdadi is dat heel belangrijk, want hij ziet in Afrika een enorm potentieel voor het uitbreiden van zijn invloed en territorium. De Somalische Al Shabaab hoort voorlopig nog in het kamp van Al-Qaeda, maar ook daar lopen geruchten over dissidenten en scheurbewegingen die zich bij IS willen aansluiten”.

– u gaat diep in op de verschillen tussen Al-Qaeda en IS. Ze delen dezen dezelfde oorsprong, allebei belijden de salafistische jihad. Waar zitten de tegenstellingen?

“IS is nog veel extremer en gewelddadiger dan Al Qaeda. De manier waarop ze geweld gebruikt is ongezien in de geschiedenis, daarom noem ik IS de chrystal meth van het terrorisme, ze verspreiden terreur in zijn puurste vorm. Niet alleen onthoofden ze gijzelaars, ze filmen de onthoofding en gebruiken de beelden om vrijwilligers te ronselen. Ook het sectaire karakter is uniek. IS doodt aan de lopende band moslims. Niet alleen sjiietten, maar ook soennieten die niet leven volgens de extreme en vaak bizarre regels die een vrome moslim volgens IS hoort te respecteren”.

–  naast IS lijkt Al Qaeda haast een sympathieke club…

(lacht) “Ja, het is ver gekomen wanneer we Al Nusra in Syrië als een matigende factor gaan beschouwen. Natuurlijk is en blijft Al-Qaeda een extremistische terreurbeweging met een indrukwekkend palmares van bloed en gruwel. Toch is er een verschil dat teruggaat tot de oorsprong van IS. We zijn dat vergeten, maar die organisatie is gegroeid uit het Iraakse filiaal van Al-Qaeda, dat op zijn beurt is ontstaan als een reactie van gefrustreerde soennieten op de Amerikaanse invasie. Abu Musab al-Zarqawi, de leider van wat toen nog Al-Qaeda Irak (AQI) heette, heeft in 2004 zelfs trouw gezworen aan Bin Laden. Nochtans lagen die twee elkaar absoluut niet. Bin Laden was een intellectueel van rijke komaf, Zarqawi een onbehouwen bruut, een getatoeëerde bajesklant die de islam had omarmd om zich te zuiveren. Zarqawi werd al in 2006 door de Amerikanen gedood, maar in de korte tijd als AQI-leider heeft hij de methodes ontwikkeld die IS nog altijd toepast. De onthoofdingen, het filmen van executies, de sectaire moorden, het hele gamma. Bin Ladens opvolger Al Zwahiri heeft zowel Zarqawi als diens opvolgers herhaaldelijk bekritiseerd, vooral vanwege het sectaire geweld. Toch is de breuk pas definitief geworden toen de huidige IS-leider al Baghdadi in 2011 besloot om zich in de Syrische burgeroorlog te mengen.  Sindsdien leveren Al-Qaeda en IS een strijd van leven en dood voor de jihadistische hegemonie in het Midden Oosten”.

–  wie wint?

“Al Qaeda blijft een factor van belang, maar IS heeft duidelijk de bovenhand. Het uitroepen van een kalifaat op 1 juli vorig jaar was een meesterzet, daarmee hebben ze hun rivalen veel wind uit de zeilen gevangen. De mediaoorlog hebben ze sowieso gewonnen, IS zuigt alle aandacht naar zich toe. Al–Qaeda kennen we van saaie filmpjes met een  oeverloos speechende Bin Laden of Zawahiri in de hoofdrol. Niks daarvan bij IS, daar weten ze alles van storytelling. Hun films zijn pure Hollywood, gepimpt met gametechnieken. Ook in hun gebruik van sociale media, Twitter in het bijzonder, lopen ze mijlen voor op Al-Qaeda”.

–  u noemt Al Qaeda elitair, terwijl IS een populistische koers vaart. Hoezo?

“Al-Qaeda heeft zichzelf altijd als een voorhoede beschouwd. IS daarentegen legt de drempel laag. Iedereen die gezond is van lijf en leden, wordt uitgenodigd om het kalifaat te vervoegen en aan de jihad deel te nemen. Sterker nog, de hidjra wordt als een heilige plicht voorgesteld, ook voor vrouwen trouwens. Dat houdt natuurlijk verband met hun apocalyptische eschatologie. Het einde der tijden is nabij, en zal volgens de profetieën gepaard gaan met een beslissende slag tegen de ongelovigen. Versta daaronder de sjiïeten, maar ook Westerlingen. In dat plaatje pas het koketteren met extreem geweld. IS wil maximaal polariseren om die finale confrontatie uit te lokken”.

– intussen probeert IS in het ondermaanse een ideale staat uit te bouwen. Waarom al die moeite als de Apocalyps toch nabij is?

“Dat lijkt paradoxaal, maar ze slagen erin het kalifaat in hun narratief te passen, als opmaat tot de Apocalyps. Kijk, een beweging zoals IS kun je nooit helemaal met onze Westerse logica begrijpen. Komt daarbij dat IS minder homogeen is dan van buitenaf lijkt. Duizenden aanhangers van Saddam Hoesseins Ba’ath-partij, een seculiere organisatie nota bene,  hebben zich bij IS aangesloten. Ze werden met open armen ontvangen, velen bekleden sleutelposities bij IS, ook al omdat ze militaire en organisatorische capaciteiten bezitten die de organisatie goed kon gebruiken”.

–       heeft u tijdens de research de vele executievideo’s bekeken?

“Gelukkig kon ik dat aan mijn medeauteur J.M Berger overlaten. Voor we aan dit boek begonnen kende ik hem alleen als Twitter-fenomeen. Berger leeft zowat online, hij volgt dag en nacht al wat er aan extremisme beweegt op de sociale media, hij heeft er zelfs software voor ontwikkeld. Bleek dat hij bij mij om de hoek woonde, in Cambridge-Boston. Hij kijkt dus naar al die filmpjes en laat er zijn slaap niet voor. Ik zou het niet kunnen. In de middeleeuwen was onthoofden een manier om iemand efficiënt te executeren. Zo wordt het trouwens in Saoudi-Arabië nog altijd bedreven. Op zich al vreselijk genoeg, maar bij IS gaat de horror nog veel verder. Ze hebben helemaal niet de bedoeling om snel en pijnloos te executeren. Integendeel, ze laten het zo lang mogelijk duren zodat ze de gruwel extra hard van het beeld spat”.

– hoe moet het Westen met IS omgaan?

“Isoleren, beletten dat ze hun extreme ideologie verspreiden. Intelligence is het belangrijkste wapen, de sociale media het voornaamste slagveld. We mogen ons niet laten provoceren om in hun val te trappen. IS wil namelijk niets liever dan in Syrië een oorlog met het Westen beginnen. Militair ingrijpen, dat hebben we in het Midden Oosten al een paar gedaan. Irak noch Libië zijn er beter van geworden. Als we toch militaire middelen inzetten, dan alleen ter ondersteuning van een politiek of diplomatiek proces. Zo moeten we in Irak dringend het vertrouwen van de Soennieten terugwinnen, het was een kolossale fout hen uit te leveren aan de revanchistische politiek van president Maliki en zijn sjiitische bendes. Syrië is een ander verhaal, ik denk niet dat het Westen daar veel invloed heeft. Het geeft alleszins geen pas IS te bombarderen terwijl we een bloeddorstige dictator als Assad ongemoeid laten”.

‘IS. Staat van Terreur’, Jessica Stern en J.M Berger, De Bezige Bij, 432 pag, 22,90 euro

Carnaval in Aalst: spot en satire in tijden van terreur

De Standaard, 7 februari 2015, één week voor de carnavalstoet 

In Aalst tellen ze de uren af. Volgende zondag gaat voor de 87ste keer de carnavalstoet uit. Geen heilig huis is veilig voor de spot der Ajuinen. Maar wat met de moskee? IS, Charlie Hebdo, Jejoen Bontinck, inspiratie zat voor de 195 losse groepen die zich aan de brandende actualiteit laven. Hoe ver durven ze te gaan in het ridiculiseren van radicalen? “We willen niet provoceren maar ons amuseren”.

driemansgroep NOIG: lachen met Fidel (foto: Frederik Buyckx)

driemansgroep NOIG: lachen met Fidel (foto: Frederik Buyckx)

OS heet de nieuwe terreurgroep die ons vanuit de goede stede Aalst met zwarte vlaggen en donderpreken bang wil maken. Voorlopig moet Oilsjterse Stoot het qua impact afleggen bij groot voorbeeld Islamitische Staat. Woensdag, luttele uren nadat de carnavalisten van Eftepië hun thema voor de stoet hadden bekend gemaakt, werd de videopost alweer van Facebook gehaald. De gezochte media-aandacht had ongezonde proporties aangenomen. “We willen vooral niemand beledigen”, verklaarde de voorzitter ietwat bedremmeld. Eftepië, lokaal wereldberoemd sinds de groep twee jaar geleden de Aalsterse N-VA’ers als SS’ers met een deportatiewagen opvoerde, riskeert nu zelf het voorwerp van spot te worden. Het kind dat boe roept en dan zelf schrikt, het is een geknipt thema voor een van de vele losse groepen die een week voor carnaval nog dringend op zoek zijn naar inspiratie.

Natuurlijk zijn het de zowat  80 ‘vaste’ groepen die met hun indrukwekkende praalwagens, hun reuzengrote poppen en tot de puntjes verzorgde kostuums de carnavalstoet domineren. Het zijn echter losse groepen die tussendoor voor de ambiance zorgen. Naast Eftepië hebben zich voor deze editie nog 194 van die losse groepen geregistreerd. Volgens het reglement mogen ze met maximaal 14 leden uitpakken. Meestal echter zijn ze met veel minder, in de stoet lopen ook duo’s en zelfs solisten als ‘losse groep’ mee. Beginnen grote gezelschappen al in september of oktober aan hun wagens te sleutelen, losse groepen schieten pas op het laatste nippertje in actie. Hun thema’s pikken ze bij voorkeur uit de brandende actualiteit. BV’s, politici, schandalen of burleske toestanden, de saus wordt altijd met Aalsterse humor en satire gekruid. Geen heilig huisje blijft overeind, er bestaat trouwens geen enkel reglement dat de spotlust aan banden legt. Toch stelt iedereen zich aan de vooravond van de 87ste carnavalstoet dezelfde vraag: hoever zullen de carnavalisten gaan in deze barre tijden van terreur en aanslagen op de vrije meningsuiting? Het bloedbad bij Charlie Hedbo is in Aalst nog net iets harder aangekomen dan in de rest van Europa. Wat zijn carnavalisten immers anders dan wandelende 3D-cartoons? Het is geen toeval dat anti-terreurdienst  OCAD de voorbije dagen in Aalst een ultieme risicoscan maakte. De stoet gaat twee keer uit, zondag en maandag. Telkens staan er langs het parcours tussen de Pierre Corneliskaai en de Grote Markt tienduizenden toeschouwers onder wie heel wat enthousiastelingen die zich onherkenbaar verkleden. Een nachtmerrie voor de publieke  veiligheid. In de Duitse carnavalsstad Keulen werd een wagen met Charlie Hebdo-tafereel preventief uit de stoet verbannen. Zover wil het Aalsterse gemeentebestuur niet gaan. “Controversiële thema’s mogen aangesneden worden”, liet burgemeester Christophe D’Haese (N-VA) optekenen. “Aalst is nu eenmaal de hoofdstad van humor, spot en satire”. Ook schepen van carnaval Ilse Uyttersprot (CD&V) wil niet van censuur weten. “Maar”, voegde ze er veelbetekenend aan toe, “we rekenen erop dat iedereen zijn gezond verstand gebruikt”.

Dampende Proim

“We hebben geen enkele beperking gekregen”, zegt Pieter Kiekepoos van de losse carnavalsgroep De Dampende Proim. “De stad heeft zelfs niet gereageerd toen we ons thema registreerden: Jeisbujo Bontinck, over de Belgische Syriëstrijders”.  De Dampende Proim _ de naam verwijst niet  noodzakelijk naar een ingrediënt voor jam  _  loopt al 20 jaar mee in de stoet. Vorig jaar hekelden ze met Den Bucht van De Gucht de oenologische kwaliteiten van een bekend Open VLD-politicus. “En het jaar daarvoor was het Maggie De Block”, zegt Kiekepoos. “Toen hebben we ons alle vier in een bouillonblokje verkleed”. Spotten met liberalen is een zaak, iets anders is het ridiculiseren van geradicaliseerde moslims. Dat beseffen ze ook bij De Dampende Proim. “We wilden ons eerst als toeristen met tulbanden verkleden”, zeg Kiekepoos. “Maar daar zijn we van teruggekomen. Meelopen als Arabieren, dat gaat misschien wat te ver. Toch in deze periode, het is niet om mee te lachen wat er de laatste tijd allemaal gebeurt. We gaan ons nu als airhostessen verkleden”.

Airhostessen? Als dat satire is, dan moeten we ook het parochieblad met andere ogen gaan lezen. Wie doet volgende week beter? Kandidaten genoeg, zo blijkt uit de lijst van losse groepen. De Verrozjekes, De Gaa Mizjollen, Zwoor Geschaupen en Goe Geloin, aan de uitspraak van de namen is geen beginnen. Nogal wat groepen gaan de inspiratie in dezelfde hoek zoeken. Oilsjt oon zjie, verwijzend naar een grootscheepse klimaatcampagne van het stadsbestuur, springt er numeriek uit. Ook de schaarste aan toiletpapier in de Aalsterse brandweerkazerne zal meermaals aanschouwelijk worden gemaakt, en het verscheiden van Luc De Vos en koningin Fabiola krijgt gepaste aandacht. Maar het moet gezegd: de carnavalisten gaan ook het thema moslimterreur niet uit de weg. Je suis Charlie prijkt in verschillende varianten op de lijst, en De Dampende Proim moet de familie Bontinck met de lolbroeken van ’t Reigert delen. We pikken er Al Egheshegedree uit, een groep die zonder omwegen IS als thema opgeeft. Wat gaan ze er van bakken? “Dat gaat u niks aan”, scheept Danny Van der Cammen ons  af. “De media hebben in Aalst niks te zoeken. Jullie zijn buitenstaanders, en buitenstaanders begrijpen niks van Aalsterse humor”.

copulerende konijnen

Michel Van Brempt van De Moikes wil ons wel te woord staan, we krijgen zelfs koffie toe als we hem in zijn verf- en interieurzaak opzoeken. Toch is hij niet verbaasd over de norse afwijzing die we eerder incasseerden. “Carnaval is een feest van en voor Aalstenaars”, zegt hij. “Ik hoop altijd dat het met carnaval sneeuwt of regent. Hoe slechter het weer, hoe minder toeristen en hoe gezelliger het hier wordt.” Het zou wat te gemakkelijk zijn hier een bruggetje te leggen naar het verschijnsel xenofobie. Iedereen in Aalst kent Van Brempt als lijsttrekker en gemeenteraadslid van Vlaams Belang. “Maar”, zegt hij, “dat speelt niet tijdens Carnaval. De Moikes telt zes leden. Een is een notoire CD&V’er, een andere een gestampte liberaal. Met carnaval zijn we allemaal van Oilsjt, en al de rest is bijzaak. Je moet hier niet geboren zijn, ik kom zelf uit Wieze. Wat telt, is de mentaliteit. Een vriend uit Poperinge is hier na zijn studies komen wonen. Hij kon hier niet aarden. ‘Ze lachen mij uit’, kwam hij op een keer klagen. ‘Proficiat’ zei ik,  ‘dat is teken dat je erbij hoort’.  Na twee jaar is hij naar Gent verhuisd”.

Michel Van Brempt van De Moikes hoopt op slecht weer (Foto: Freddy Buyckx).

Michel Van Brempt van De Moikes hoopt op slecht weer (Foto: Freddy Buyckx).

De Moikes bestaan als sinds 1976.  Begonnen als ‘vaste’ groep met praalwagen en grote bezetting, na vijftien jaar vrijwillig teruggeschakeld tot het formaat van een half dozijn carnavalisten rond een karretje. “Dat zie je wel vaker”, zegt Van Brempt. “In het begin ben je jong en ook ambitieus, want als vaste groep ding je mee naar de prijzen die de stad uitlooft. Plezierig maar ook opslorpend, je hele sociale leven draait rond carnaval. Ieder weekend is er wel een etentje van een bevriende groep, dé manier waarop ze hun peperdure wagens financieren. Als je wat ouder wordt en kinderen krijgt, is een losse groep een verademing”. De zes Moikes lopen helemaal vooraan in de stoet. Een bewuste keuze, want zodra ze de Grote Markt bereiken, vervellen ze tot juryleden die met kennersblik de kandidaten voor de met 2.000 euro begiftigde Groete Prois de Moikes nomineren. De koppositie heeft nog een voordeel: ze mogen straks als eersten het publiek vermaken met een thema dat wel meer groepen aansnijden: paus Benedictus en de als konijnen copulerende Christenen. “We spotten graag met religie”, zegt Van Brempt. “Tenminste met een religie die spot niet met geweld beantwoordt. We moeten er niet flauw over doen: er is geen censuur, maar des te meer zelfcensuur. Lachen met de profeet of de koran? Ik kan me vergissen, maar ik denk niet dat iemand het zal aandurven. Jammer, want ik vind dat je als carnavalist met alles moet kunnen lachen”.

Wat houdt hem dan wel tegen om de Profeet in zijn hemd te zetten? “In mijn eentje zou ik het doen”, zegt hij stoer. “Maar de anderen willen niet. De Moikes hebben nochtans al gespot met onze moslimvrienden; In 2006 hebben we 10.000 Deense vlaggetjes uitgedeeld, uit solidariteit met de tekenaar van de Mohammed-cartoons. Daar hebben we felicitaties van de Deens ambassade voor gekregen. Boze reacties? Die hebben we gekregen toen we ons in een boerka hadden gestoken om te lachen met de heisa over het migrantenstemrecht. ’s Avonds, na de stoet, kregen we het met een paar allochtonen aan de stok, ze namen het niet dat we in religieuze kledij pinten stonden te pakken. Geen fijne ervaring, mijn vrouw durfde maandag haar boerka niet meer aan te trekken. Dat is tien jaar geleden, en intussen is het klimaat er niet op verbeterd”.

Claudia Schiffer

Een huisnummer konden we niet krijgen. We zouden het zo wel vinden, de grote poort naast de Carrefour in de Molenstraat. We betreden een prachtige ruimte, een verlaten atelier dat door de Aalsterse jeugd als feestzaal wordt benut. “Behalve in de carnavalsperiode”, zegt Jan Moens. “Boven zit een vaste groep. Nog een dikke week, ze zijn daar dag en nacht kostuums aan het naaien”. Ook Erremet, vrij te vertalen als ‘opnieuw’, heeft hier zijn stek. Van stress is bij deze losse groep echter weinig te merken.  “Meestal beginnen we pas na nieuwjaar”, zegt Moens. “Alleen als carnaval uitzonderlijk vroeg valt, durven we al eens in de kerstvakantie te vergaderen”. Twee van de drie Erremetters tekenen present. Jan Moens is archeoloog, Nicolas Dons aannemer van tuinwerken, de afwezige werkt als kaderlid in een bank. Carnavalist tot in de kist, ooit waren ze met acht. “Klein maar fijn”, zegt Dons. “Ons budget bedraagt minder dan 100 euro. Dat karretje gaat al twintig jaar mee. Straf spul, als je weet hoe de straten van Aalst erbij liggen”.

We lopen naar de achterkant van het werkhuis om hun nieuwste worp te bewonderen.  Een bushokje op wielen, ze moeten het alleen nog wat bijschilderen en van plakkaten met Oilsjterse commentaar voorzien. “Dit keer hebben we de mosterd bij De Lijn gehaald”, zegt Moens. “Zestigplussers moeten voortaan betalen op de bus. We gaan ons als gepensioneerden verkleden en met een collectebus rammelen”.  Origineel maar een beetje braaf, ze geven het zelf toe. De vraag is dan ook of ze even goed zullen scoren als vorig jaar, toen ze de Aalsterse straatnaamborden met Vlaamse leeuwen pimpten. “Een Vlomse ploot op de hoek van elke stroot”, was de slogan die door alle Aalstenaars feilloos werd begrepen. Erremet realiseerde de droom die N-VA-schepen en gewezen Vlaams Belang-topman Karim Van Overmeire niet kon waarmaken. “Onze foto heeft in alle kranten gestaan”, zegt Moens trots. “Erkenning door de media, daar doen we het als losse groep voor. En voor het applaus van het publiek. Op het Koningin Astridplein staat ieder jaar een familie klaar met bordjes om punten te geven. Dat is carnaval, het publiek laat je meteen voelen of het goed zit”.

Brave Hendrikken? Daarmee doen we Erremet, viervoudig winnaar van de prijs Willy Van Mossevelde voor origineelste losse groep, onrecht. Ooit liepen ze mee als vrouwen in met koranverzen bedrukte jurken, net zoals het Duitse supermodel Claudia Schiffer die in 1994 de modewereld op stelten zette. De diep ingesneden creatie van Karl Lagerfeld was destijds een artistiek protest tegen het fatwa dat de Iraanse leider Khomeini over Salman Rushdie had uitgesproken. De boodschap van Erremet? ‘Geen Arabisch op haren décolleté, want Mohammed lacht er niet en mee’. Moens en Dons zijn het roerend eens. “Dat zouden we vandaag echt niet meer durven”.

Jan Moens en Nicolas Dons van Erremet nemen De Lijn op de hak.  (foto: Freddy Buyckx)

Nicolas Dons en Jan Moens van Erremet nemen De Lijn op de hak. (foto: Freddy Buyckx)

borsten van piepschuim

Er zal volgende zondag dan toch geen Lampedusa-wagen meerijden. De Loge, een vaste groep met een stoute reputatie, had het allemaal op een rijtje. De gammele boot met Afrikaanse vluchtelingen, de choreografie op het ritme van de Marie-Louise. Begin januari, rijkelijk laat voor een vaste groep, werd het plan afgeblazen. Onder druk van het stadsbestuur, werd gefluisterd. Ten onrechte, staat intussen vast. Het was zelfcensuur, na een interne discussie over de grenzen van de goede smaak. En zo blijven de carnavalisten van NOIG vooralsnog de enigen die zich met recht en rede slachtoffers van censuur mogen noemen. “Het was in 1984”, vertelt Jan Louies met pretoogjes. “We deden toen nog mee als vaste groep. Ons thema was ‘Het Land van Coitha’, de titel van een bundel met erotische verhalen uit Scandinavië. Zie je, dat boek was het voorwerp van een Aalsterse klucht. Een scholier had het in stadsbibliotheek geleend, en toen zijn moeder het op zijn kamer vond, was ze in alle staten. Zedenbederf! Ze is naar de politie gestapt, en van het een kwam het ander. Uiteindelijk heeft de bevoegde schepen beslist dit erotische boek in een glazen kast te bergen. Gesneden koek natuurlijk voor carnavalisten. We hebben het er dik op gelegd, met reusachtige penissen en borsten van piepschuim. Het toppunt is dat ze ons pas maandag, helemaal op het einde van het parcours, uit de stoet hebben gehaald. Zondag hadden ze blijkbaar niks gemerkt”.

NOIG is intussen afgeslankt tot een trio, naast Jan doen zijn jongere broer Piet en schoonbroer en beider jeugdvriend Jacquy mee. Het is bij Piet thuis dat we de avant-première van NOIG 2015 mogen meemaken. Op het onderstel van een kinderwagen rust een doodskist met een Cubaanse vlag. Fidel dood of levend?, een mondiaal thema zowaar. “Vorig jaar hebben we het minder ver gezocht”, zegt Piet. “We lieten OCMW-schepen Sarah Smeyers met een geweer jacht maken op steuntrekkers. ‘Werken begot of augel in uw prot’, was de boodschap”. Islamitische Staat, Jejoen Bontinck, Je suis Charlie, ze hebben er wel aan gedacht bij NOIG. “Maar het is allemaal te vanzelfsprekend”, vindt Jan. “We willen geen thema dat al door tien andere groepen wordt uitgemolken. Lachen met de Profeet? Moet kunnen, maar het inspireert ons niet direct. Provoceren is geen doel op zich, we willen ons vooral goed amuseren. Dat is ook het mooie van losse groepen. Bij vaste groepen draait het om pracht en praal. Ze proberen elkaar de loef af te steken, met de grootste wagen, de meeste LED-lampjes, de zwaarste  luidsprekers. De humor schiet er bij in, terwijl dat onze voornaamste troef is. Wij zijn de narren van de carnavalstoet, de zotskappen die tussen de shownummers door het publiek vermaken”.

Jan Louies, leraar zedenleer, is zelf een stuk Aalsters erfgoed. Hij is de auteur van de in carnavalstijden druk geraadpleegde Oilstersjen Diksjoneir, en kan geestdriftig vertellen over de oorsprong van het vastenavondfeest. Een drie dagen durende omkering van alle waarden, dat is volgens hem de essentie. “Mannen dragen vrouwenkleren en worden voil jeanetten. De zot gaat de straat op met een stoel op zijn hoofd, een spiegelbeeld van de normaliteit. Wist je dat ze in de middeleeuwen achterwaarts gezeten op de rug van een ezel naar de kerk gingen? Niet om er te bidden, maar om er te vloeken”. Dat wisten we dus niet. En die van Islamitische Staat wellicht ook niet.