Tagarchief: Simon Leys

Simon Leys, afscheid van een intellectuele beeldenstormer

(Knack, 20 augustus 2014) 

Met sinoloog en essayist Pierre Ryckmans alias Simon Leys verliest België een intellectueel van internationaal formaat. Knack neemt afscheid van de man die in zijn eentje Mao Ze Dong van zijn voetstuk stootte.

Simon Leys in Canberra (foto: Philippe Paquet)

Simon Leys in Canberra (foto: Philippe Paquet)

Ligt het misschien aan de afstand? Het overlijden van Pierre Ryckmans op 11 augustus in het Australische Sydney is in deze nieuwsrijke zomer nagenoeg ongemerkt gepasseerd. Nochtans verliest België met de 78-jarige sinoloog en essayist een intellectueel van wereldformaat. Dat laatste mag letterlijk worden genomen. De in Ukkel geboren Ryckmans schreef onder zijn pseudoniem Simon Leys zowel in het Frans als in het Engels, met groot succes in beide taalgebieden. In Frankrijk kreeg hij onder meer de Prix Renaudot voor essay, terwijl hij op het eeuwfeest van de Prix Fémina met een eenmalige oeuvreprijs werd bekroond. Hij publiceerde bij een toonaangevende Australische uitgeverij, in Amerika raakte hij bekend als correspondent voor de befaamde New York Review of Books. Simon Leys _ het pseudoniem heeft zijn echte naam snel overvleugeld _ was van vele markten thuis. Als sinoloog vertaalde en becommentarieerde hij klassieke Chinese poëzie en literatuur en schreef met gezag over kalligrafie en schilderkunst. Als literatuurcriticus bestreek hij een register dat van Cervantes over Victor Hugo tot Evelyn Waugh en Georges Orwell reikte. Zijn enige roman met Napoleon als protagonist werd alom geprezen, zijn levenslange fascinatie voor de zee resulteerde in een stroom boeken en essays over maritieme onderwerpen zoals zeilen, schipbreuken en ontdekkingsreizen. Toch zal Simon Leys vooral worden onthouden als de man die de Chinese leider Mao Ze Dong al bij leven en welzijn van zijn voetstuk stootte.  ‘Les habits neufs du président Mao’ (1971) en ‘Ombres chinoises” (1974) kwamen als mokerslagen aan bij talloze westerse intellectuelen die dweepten met de Culturele Revolutie.

Taiwanese vrouw

Pierre Ryckmans stamt uit een bekend Antwerps geslacht. Zijn grootvader, de conservatieve katholiek Alphonse Ryckmans, was schepen in Antwerpen en vice-voorzitter van de senaat. Zijn oom en naamgenoot Pierre Ryckmans was gouverneur van Belgisch Congo tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij studeerde rechten en kunstgeschiedenis in Leuven toen hij in 1955 werd uitgenodigd voor een groepsbezoek aan de Volksrepubliek China. “Hij was meteen gebeten”,  zegt biograaf Philippe Paquet. “Na zijn studies in Leuven is hij met een bescheiden beurs naar Taiwan getrokken om zich in de Chinese taal en cultuur te verdiepen. Daar hij heeft ook Hanfang leren kennen, zijn Taiwanese vrouw met wie hij vier kinderen zou krijgen. Ryckmans heeft als een van de eersten gebruik gemaakt van het statuut van gewetensbezwaarde, zo is hij als docent in Singapore beland. Dat is abrupt afgelopen. Hij was geabonneerd op de Renmin Ribao, de partijkrant van communistisch China. Uit academische belangstelling, maar het volstond voor het paranoïde regime in Singapore om hem van rode sympathieën te verdenken. Ironisch als je het vervolg kent”.

Dat vervolg speelt zich af in Hong Kong, een cruciale episode in de later dit jaar te verschijnen biografie van Simon Leys. Auteur Philippe Paquet, zelf sinoloog en journalist buitenland bij la Libre Belgique, heeft hem meer dan dertig jaar persoonlijk gekend. Leys schreef overigens het voorwoord bij Paquets bekroonde biografie van de weduwe van Chiang Kai Shek. “Mijn manuscript is klaar”, vertelt Paquet. “Gelukkig heeft hij het nog kunnen nalezen. Ik stond op het punt naar Sydney te vertrekken. Afscheid nemen, hij had kanker en zijn dagen waren geteld. Helaas, de dood is ons te vlug af geweest”.

Culturele Revolutie

Hong Kong is de plek waar Pierre Ryckmans tot Simon Leys  vervelde, naar het hoofdpersonage uit een roman van de Franse schrijver-arts Victor Segalen. De naamsverandering kwam er op aanraden van zijn Franse uitgever die visumproblemen met de Volksrepubliek China voorzag. Begrijpelijk, want het was uiterst  controversieel wat Simon Leys in ‘Les habits neufs du président Mao’ op de wereld losliet. Paquet: “In dat boek weerlegt hij minutieus alle mythes over maoïstisch China die vooral linkse, intellectuelen koesterden. Mei ’68 zinderde na, het was bon ton om de Culturele Revolutie te verheerlijken. Mao was aardig op weg om het ware volksparadijs op aarde te bouwen, het beloofde land waar de mens definitief het juk van het kapitalistische systeem had afgeworpen. En dan komt zo’n iconoclast als Simon Leys vertellen dat de Culturele Revolutie helemaal geen revolutie is, en dat ze vooral niks met cultuur te maken heeft, maar alles met een brute strijd om macht.  Een paleisintrige was het, waarvan het scenario met heel veel bloed werd geschreven. Leys had zijn analyse niet uit de lucht gegrepen. Hij baseerde zich op Chinese kranten die hij in Hong Kong dagelijks las, en op de getuigenissen van vluchtelingen uit mainland die met duizenden tegelijk binnenstroomden. Vandaag is dat boek haast onleesbaar, het bulkt van de feiten en namen waaraan het destijds natuurlijk zijn geloofwaardigheid dankt. ‘Ombres chinoises’ daarentegen blijft een aanrader, dat boek is een levendig en bij wijlen geestig verslag van zijn zes maanden durend verblijf in Peking. Dat kwam zo: nadat België eind 1971 de Volksrepubliek had erkend, moest er een ambassade worden opgericht. Landgenoten met een goede kennis van Mandarijn waren niet dik gezaaid, en dus heeft Buitenlandse Zaken Simon Leys als cultureel attaché gevraagd, hij werd er trouwens collega van Patrick Nothomb, vader van Amélie. Voor Leys was het een buitenkans om achter de schermen van het land te kijken. Het waren de nadagen van de Culturele Revolutie, Lin Biao was al uit de weg geruimd. In ‘Ombres chinoises’ beschrijft hij het dagelijkse leven, en de manier waarop de Chinezen met de chaos en de verschrikkingen van de Culturele Revolutie omgaan”.

Roland Barthes

Leys belandde in het oog van een storm. “Maoïsten en gelijkgezinden reageerden woedend”, zegt Paquet. “Leys werd voor leugenaar uitgescholden, ze maakten hem verdacht als propagandist en agent van de CIA”. Nergens klonk de kritiek scherper dan in Parijse kringen waar linkse intellectuelen de toon zetten. Het literaire avant-garde blad Tel Quel, met kanonnen als Philippe Sollers, Roland Barthes en Jacques Derrida, voerde de hetze aan. Leys kon echter van zich afbijten, getuige daarvan zijn optreden in het literaire praatprogramma Apostrophes van Bernard Pivot. In de bewuste uitzending kwam het tot een confrontatie met Maria-Antonietta Macchiocci, een Italiaanse Mao-adepte die aan een veertiendaags geleid bezoek aan China genoeg had om een 600 pagina’s dikke lofzang over het land en zijn Grote Roerganger te schrijven. Leys maakte haar boek met de grond gelijk. Bernard Pivot zou het later in een interview een uniek moment noemen, de enige keer dat de verschijning van een auteur in Apostrophes een negatieve invloed op zijn verkoopscijfers sorteerde. Hij had het niet over Simon Leys.

Vandaag wordt zijn analyse van de Culturele Revolutie als visionair geroemd, onder andere door de bekende Nederlands-Britse sinoloog Ian Buruma die Leys erg hoog heeft zitten. De rehabilitatie kwam pas goed op gang na het bloedbad van Tien An Men, een drama waarover Leys zich niet echt kon verbazen. Tot het einde van zijn leven bleef hij hameren op dezelfde spijker: het totalitaire, communistische regime van Peking valt niet te verzoenen met respect voor mensenrechten, ook niet als het de economie op een kapitalistische leest schoeit.

Moeder Theresa

“Na die zes maanden in Peking is Leys naar Australië verhuisd”, pikt Paquet de levensdraad op. “Tijdelijk was de bedoeling, hij zou een jaar of drie doceren aan de universiteit van Canberra. Hij is er nooit meer weggegaan. De familie voelde er zich thuis, en hij kon er werken in omstandigheden die in België ondenkbaar waren”.  Een intellectueel met principes, zo moeten we Leys volgens Paquet onthouden. In 1994 trok hij vroegtijdig op emeritaat in Sydney, deels uit onvrede over de toenemende commercialisering van de academische wereld. Hij wijdde er een bevlogen speech aan, toen hij in 2006 in Louvain-la-Neuve een eredoctoraat in ontvangst nam.  Hoewel mediaschuw ging hij geen enkel debat uit de weg. Zo voerde Leys als overtuigd katholiek in de New York Review of Books een hevige polemiek met Christopher Hitchens, de Brits-Amerikaanse journalist die in ‘The missionary position” een schril portret van Moeder Teresa borstelde.

Zijn lange pensioen werd overschaduwd door een merkwaardige affaire. In 2006 werden zijn tweelingzoons Marc en Louis Ryckmans door een administratieve vergissing van hun Belgische nationaliteit beroofd en de facto apatride gemaakt. Zeven jaar en ettelijke procedures zou het duren om deze blunder recht te zetten. “Dat heeft hem gekraakt”, zegt Paquet. “Ook al woonde hij aan de andere kant van de wereld, hij bleef aan België gehecht. Zo zeer zelfs dat hij noch zijn vrouw in die veertig jaar de Australische nationaliteit heeft aangevraagd. Vergeet niet dat hij zelf nog voor de Belgische diplomatie had gewerkt, de instantie die zijn zonen hun nationaliteit probeerde af te pakken. Alleen al daarom was het een kaakslag, maar de angel zat dieper. Leys zag het als een vorm van machtsmisbruik en bureaucratische arrogantie, twee kwalen die hij in China zo vaak had bestreden”.